Jakow Dżugaszwili w Sachsenhausen: Co się stało z synem Stalina?

Here is the question that hangs over every photo of Yakov Dzhugashvili: Did Joseph Stalin really let his own son die rather than make a trade? The short answer is that Yakov died on April 14, 1943, w Sachsenhausen, a plotka, że ​​jego ojciec mógł go uratować, to tylko połowa historii. Druga połowa jest bardziej niepokojąca i wyjaśnia, dlaczego ludzie wciąż się o nią spierają, mimo że minęło już ponad osiemdziesiąt lat.

Człowiek w płaszczu

Zacznijmy od obrazka, który wszyscy znają: młody mężczyzna w grubym płaszczu Armii Czerwonej, wyglądający na zmęczonego, otoczony przez niemieckich żołnierzy. To starszy porucznik Jakow Dżugaszwili, dowódca baterii w 14. Pułku Haubic. Wojska niemieckie schwytały go 16 lipca 1941 roku w pobliżu białoruskiego miasta Liozno, w okolicach lotniska w Surażu, podczas chaosu walk pod Smoleńskiem.

Ten płaszcz zasługuje na wzmiankę, ponieważ widzowie zawsze to zauważająŻołnierze radzieccy nosili płaszcz przez cały rok. W upały zwijali go i nosili na ramieniu, a zimą na wierzch nakładano im pikowaną bawełnianą kurtkę. To drobny szczegół, ale pokazuje, że zdjęcie przedstawia zwykłego żołnierza w zwykłym mundurze, a nie księcia w przebraniu. Dla zainteresowanych szerszą historią II wojny światowej i nazistowskich Niemiec, bezpłatna historyczna wycieczka piesza po Berlinie oferuje dodatkowy kontekst dotyczący tego okresu.

Niemieccy propagandziści natychmiast docenili wartość tego wizerunku. Ulotki przedstawiały Jakowa z szyderczym podpisem pytającym, czy wiecie, kim on jest. Przesłanie dla żołnierzy radzieckich było proste: nawet syn samego przywódcy się poddał. Jakow, według większości relacji, odmówił współpracy i opierał się wszelkim próbom zmuszenia go do dezercji.

Kim naprawdę był Jakow?

Urodzony w 1907 roku Jakow był najstarszym synem Stalina i jego jedynym dzieckiem z pierwszą żoną, Kato Swanidze, również Gruzinką. Po śmierci matki krewni wychowywali go z dala od ojca. Wyrósł na powściągliwego młodzieńca, którego relacje ze Stalinem były często napięte. Zamiast tego, według badaczy rodziny, spotkały go trudne relacje z ojcem i ostatecznie śmierć w nazistowskim obozie koncentracyjnym.

Jego przyrodni bracia wiedli zupełnie inne życie. Konstantin Kuzakow, urodzony w 1911 roku jako syn Marii Kuzakowej, z którą Stalin podobno utrzymywał romans podczas zesłania, pracował w radzieckim radiu i telewizji i zmarł w 1996 roku. Aleksander Dawydow, uważany za syna Stalina z Lidii Pieriepryginy podczas jego zesłania na Syberii, służył w czasie II wojny światowej, podobno osiągnął stopień majora i zmarł w 1987 roku. Ich domniemane pochodzenie nie zostało ustalone z taką samą pewnością, jak w przypadku uznanych dzieci Stalina. Twierdzenia, że ​​oboje podpisali umowy o poufności z NKWD, wymagają silniejszych dowodów w postaci dokumentów. Wasilij, młodszy przyrodni brat Jakowa, urodzony w 1921 roku jako syn drugiej żony Stalina, Nadieżdy Alliłujewej, zmagał się z alkoholizmem, nadużywał swojej pozycji i został uwięziony po śmierci Stalina. Zmarł w 1962 roku.

Zamiana więźniów, o której wszyscy mówią

Po klęsce Niemiec pod Stalingradem na początku 1943 roku pojawiły się doniesienia, że ​​Niemcy zaproponowali wymianę Jakowa za feldmarszałka Friedricha Paulusa. Chociaż historia ta pojawia się w historycznych relacjach i wspomnieniach, brak jest jednoznacznych dowodów w postaci dokumentów potwierdzających, że Stalin zaproponował lub odrzucił formalną wymianę. W związku z tym doniesienia o wymianie pozostają sporne.

Najczęściej powtarzane wersje rzekomej odpowiedzi Stalina pozostają niezweryfikowane. Jedna z nich głosi, że powiedział, iż Niemcy przetrzymują nie tylko jego syna Jakowa, ale miliony jego synów, więc albo wszyscy powinni zostać uwolnieni, albo Jakow podzieli ich los. Inna wersja głosi, że odrzucił układ, posługując się terminologią militarną: dlaczego miałby wymieniać generała lub feldmarszałka na porucznika? Trzecia, bardziej brutalna wypowiedź: „Nie mam syna”, jest stale cytowana. Jednak żadne z tych stwierdzeń nie zostało ostatecznie potwierdzone wiarygodnymi dowodami dokumentacyjnymi.

Uważaj na to wszystko. To tradycje związane z historią, a nie dokumenty, którymi każdy może się popisywać. Przetrwały, bo brzmią jak Stalin i pasują do tego, w co wielu ludzi już wierzy.

Warto poznać drugą historię wymiany. Kiedy wojska radzieckie schwytały Leo Raubala Jr., siostrzeńca Hitlera, pod Stalingradem 31 stycznia 1943 roku, pojawiły się doniesienia, że ​​Hitler rozważał wymianę go za Jakowa. Jednak żadne niezbite dowody dokumentalne nie potwierdzają, że formalna wymiana została zaproponowana ani że Stalin ją odrzucił. Jakow zmarł w Sachsenhausen 14 kwietnia 1943 roku, a Raubal przeżył wojnę i został zwolniony 28 września 1955 roku.

Chcesz dowiedzieć się więcej o innym znanym więźniu przetrzymywanym w Sachsenhausen, który sprzeciwił się Hitlerowi? Przeczytaj Georg Elser w Sachsenhausen: Człowiek, który omal nie zabił Hitlera aby odkryć historię próby zamachu na jego życie i uwięzienia w czasach reżimu nazistowskiego.

Czy odrzucenie oferty było „słuszną” decyzją?

W tym miejscu debata staje się gorąca, choć sama donoszona wymiana jeńców pozostaje niepotwierdzona. Argumenty dotyczące rzekomej odmowy Stalina są zatem raczej hipotetyczne niż oparte na ocenie potwierdzonej decyzji.

Zwolennicy rzekomej odmowy argumentują, że wymiana wysoko postawionego niemieckiego dowódcy za syna Stalina mogła zaszkodzić morale sowieckiej armii. Krytycy sugerują, że odmowa takiej wymiany, gdyby została zaproponowana, świadczyłaby o chłodnych stosunkach Stalina z Jakowem. Żadna z interpretacji nie dowodzi, że wymiana rzeczywiście miała miejsce. Debata ta nawiązuje również do szerszej historii nazistowskich Niemiec i II wojny światowej, którą zwiedzający mogą poznać poprzez… prywatne wycieczki historyczne po Berlinie.

Istnieje również argument, że Stalin wykazał się konsekwencją, niezależnie od tego, co sądzimy o jego innych wyborach. Wiele osób zauważa, że ​​rodziny innych radzieckich jeńców wojennych cierpiały z powodu niewoli swoich bliskich, ponieważ traciły opiekę społeczną i pomoc państwa oraz spotykały się z innymi prześladowaniami, podczas gdy rodzina Dżugaszwili w dużej mierze uniknęła tego traktowania. Wasilij, służący w lotnictwie, nie dostał przepustki z powodu swojego nazwiska, przynajmniej na początku wojny.

Argument przeciwko jest raczej emocjonalny niż strategiczny. Krytycy twierdzą, że można zaakceptować logikę wojskową i nadal twierdzić, że mężczyzna był zimny wobec własnego dziecka na długo przed wojną, traktując Jakowa jako rozczarowanie z relacji, której nigdy nie cenił. Inni twierdzą, że wykorzystanie tego jednego epizodu do potępienia go jest niewłaściwym celem. Stalin jest winny wystarczającej liczby udokumentowanych przestępstw, że ta decyzja, niezależnie od jej wagi moralnej, nie jest jego najmocniejszym zarzutem. Wielu ludzi podniosło właśnie ten argument: to jedyny wybór w jego życiu, który można uznać za słuszny.

Czy sowieccy więźniowie naprawdę byli wysyłani do gułagu?

Historia Jakowa porusza szersze zagadnienie, którego poszukuje wielu czytelników: co stało się z radzieckimi żołnierzami, którzy przeżyli niemiecką niewolę?

Powszechnie uważa się, że wszyscy powracający jeńcy sowieccy zostali ukarani, ale zapisy historyczne przedstawiają bardziej złożony obraz. Według danych archiwalnych zbadanych przez historyków, do marca 1946 roku przetworzono około 1,54 miliona repatriowanych jeńców radzieckich. Spośród nich około 43% powróciło do służby wojskowej, 22% wstąpiło do wojskowych batalionów pracy, 18% odesłano do domów, a 14,7% trafiło do aresztu NKWD. Liczby te opisują konkretne skutki administracyjne i nie należy ich interpretować jako stwierdzenia, że ​​każdy więzień przekazany do aresztu NKWD otrzymał taką samą karę.

Rozkaz 270, wydany w 1941 roku, to dokument, na który ludzie zazwyczaj się powołują. W pewnych okolicznościach traktował on poddanie się jako zdradę i nakładał surowe kary, dlatego niepotwierdzone stwierdzenie „Nie mam syna” ma tak wielką wagę. Jednak rodzina Jakowa, w przeciwieństwie do wielu innych, podobno uniknęła zwyczajowych konsekwencji.

Jak właściwie zginął Jakow?

Według niemieckich doniesień Jakow zmarł 14 kwietnia 1943 roku w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen. Podobno podszedł lub rzucił się na ogrodzenie z drutu kolczastego pod napięciem, gdzie strażnik go postrzelił. Jednak dokładna sekwencja zdarzeń i to, czy przyczyną jego śmierci był postrzał, czy porażenie prądem, pozostają niejasne.

Okoliczności doprowadziły do ​​różnych interpretacji. Niektórzy historycy sugerują, że Jakow celowo podszedł do ogrodzenia, aby popełnić samobójstwo, podczas gdy inni rozważają możliwość próby ucieczki. Żadne z tych wyjaśnień nie zostało ostatecznie potwierdzone. Twierdzenie, że wiadomość o odmowie Stalina w sprawie wymiany skłoniła Jakowa do samobójstwa, również nie znajduje wiarygodnego potwierdzenia w dokumentach.

Nie wiadomo, czy Jakow zamierzał uciec, czy popełnić samobójstwo. Wiadomo jedynie, że zmarł w Sachsenhausen 14 kwietnia 1943 roku, będąc przetrzymywanym w niewoli niemieckiej.

Często zadawane pytania

1. Czy Niemcy naprawdę zaproponowali wymianę Jakowa za feldmarszałka Paulusa?

To jest najczęściej opowiadana historia i jest ona szeroko powtarzana. Jednak sama proponowana wymiana zdań pozostaje przedmiotem sporów historycznych, a dokładne brzmienie rzekomej odpowiedzi Stalina pozostaje niepotwierdzone, a pojawiają się różne wersje.

2. Czy Stalin naprawdę powiedział „nie mam syna”?

Często przypisuje się mu tę wypowiedź, ale nie ma jednoznacznych dowodów w postaci dokumentów potwierdzających jej wypowiedzenie. W obiegu jest kilka wersji jego rzekomej odpowiedzi, w tym ta o milionach synów. Ich treść i autentyczność pozostają niepewne, podobnie jak sama rzekoma wymiana więźniów.

3. Was Yakov also offered in exchange for Hitler’s nephew?

Proponowana wymiana pozostaje przedmiotem historycznych sporów. Leo Raubal Jr. został schwytany pod Stalingradem, a Niemcy rzekomo proponowali wymianę go za Jakowa. Nie ma jednak jednoznacznych dowodów na to, że formalna wymiana została zaproponowana lub że Stalin ją odrzucił. Jakow zmarł w 1943 roku, a Raubal został zwolniony w 1955 roku.

4. Czy sowieccy jeńcy wojenni byli automatycznie wysyłani do gułagu po powrocie do domu?

Nie. Z sowieckich dokumentów wynika, że ​​powracający jeńcy spotykali się z różnymi konsekwencjami, m.in. ze służbą wojskową, zwolnieniem, pracą w batalionach roboczych i aresztem NKWD. Spośród około 1,54 miliona repatriowanych jeńców wojennych, przetworzonych do marca 1946 roku, około 14,7% trafiło do aresztu NKWD. Nie oznacza to jednak, że wszyscy powracający jeńcy trafili do Gułagu.

5. Jak zginął Jakow Dżugaszwili w Sachsenhausen?

Według rosyjskiej wersji wydarzeń został zastrzelony 14 kwietnia 1943 roku, gdy próbował uciec, rzucając się na drut kolczasty. Niektórzy uważają to za bardziej prawdopodobne samobójstwo niż rzeczywistą próbę ucieczki.