Obozy filialne Sachsenhausen: jak obóz rozszerzył się daleko poza swoje główne mury

Większość ludzi wyobraża sobie obóz koncentracyjny jako pojedynczy teren otoczony murem: brama, plac apelowy, rzędy baraków. W przypadku Sachsenhausen ten obraz obejmuje tylko część historii. Pod koniec wojny obóz w Oranienburgu był centrum regionalnej sieci podobozów i miejsc pracy, która obejmowała… Fabryki Berlina, Brandenburg’s construction sites, and fuel plants as far away as Lusatia. Odwiedzający zainteresowani poznaniem szerszej historii regionu mogą również rozważyć prywatne wycieczki grupowe w Berlinie.

Czym był obóz satelicki

Podobóz (niem. Außenlager) był mniejszym ośrodkiem zatrzymań, administracyjnie powiązanym z głównym obozem koncentracyjnym. Takie obozy zazwyczaj znajdowały się w miejscu lub w pobliżu miejsca, w którym więźniowie musieli pracować, na przykład w fabryce, na placu budowy, w kamieniołomie lub cegielni. Obóz główny odpowiadał za strażników, prowadzenie dokumentacji i transport więźniów. Robotnicy mogli być przenoszeni z obozu głównego do obozu pomocniczego lub odsyłani z powrotem, gdy byli chorzy lub wyczerpani.

Niektóre placówki były małymi oddziałami roboczymi (komandami), które wyruszały każdego dnia i wracały w nocy. Inne były pełnymi obozami z własnymi barakami, ogrodzeniami i oddziałami wartowniczymi. Według Miejsca Pamięci Sachsenhausen, od 1942 roku utworzono ponad 100 filii obozów i oddziałów roboczych. Różne źródła podają różne liczby, ponieważ niektóre uwzględniają mniejsze oddziały robocze obok istniejących filii obozów, podczas gdy inne uwzględniają tylko oddzielne obozy lub obejmują różne okresy. Dlatego przy porównywaniu danych ważne jest rozróżnienie między filiami obozów a mniejszymi oddziałami roboczymi więźniów.

W innych obozach działało to w ten sam sposób. Dachau had the Kaufering group, numbered I through XI, in southern Germany, and Auschwitz had a large cluster around Oświęcim.

Liczba więźniów zależy również od daty i przedmiotu liczenia. Na początku 1945 roku w obozie Sachsenhausen i jego podobozach przetrzymywano około 71 000 więźniów, w tym około 24 000 w samym obozie głównym, według Miejsca Pamięci Sachsenhausen. Liczby te pokazują, ilu więźniów przetrzymywano w całej sieci obozów, a ilu w samym Oranienburgu.

Chcesz zrozumieć, kto skorzystał na systemie pracy przymusowej w Sachsenhausen? Przeczytaj Jak niemieckie firmy czerpały zyski z przymusowej pracy więźniów obozu Sachsenhausen aby dowiedzieć się, w jaki sposób przedsiębiorstwa wykorzystują więźniów jako źródło pracy i zysku.

Dlaczego Sachsenhausen je opracował

Sachsenhausen leżało około 35 kilometrów (22 mile) na północ od Berlina. To położenie ukształtowało wszystko.

• Waga administracyjna. W Oranienburgu mieścił się również urząd SS nadzorujący cały system obozów koncentracyjnych, co świadczy o ścisłym powiązaniu obozu z planowaniem gospodarczym SS.
• Wczesne prace budowlane. W latach 30. XX wieku więźniów wykorzystywano do budowy samego obozu oraz do pracy w pobliskich przedsiębiorstwach SS, m.in. w cegielni Oranienburg.
• Niedobór siły roboczej w czasie wojny. Wraz z poborem niemieckich mężczyzn, berliński przemysł zbrojeniowy i lotniczy potrzebował pracowników. Od około 1942 roku SS przeniosło pracę w obozach koncentracyjnych do produkcji wojennej i dzierżawiło więźniów prywatnym firmom i do projektów państwowych.
• Praktyczność. Zamiast codziennie maszerować tysiące mężczyzn do odległych fabryk, łatwiej było zbudować mały obóz w pobliżu miejsca pracy.

Gdzie znajdowały się ważne miejsca

Poniższa lista stanowi wybór, a nie pełny katalog, obrazuje jednak zasięg geograficzny.

W samym Oranienburgu

• Klinkerwerk (cegielnia). Zbudowany pod koniec lat 30. XX wieku nad kanałem w pobliżu obozu, miał dostarczać cegły i kamień do monumentalnej odbudowy Berlina, zaplanowanej przez Hitlera i Alberta Speera. Praca tam była ciężka, a śmiertelność wysoka. historia Klinkerwerku pozwala bliżej przyjrzeć się warunkom, w jakich żyli więźniowie.
• Samolot Heinkel działa. Od początku lat 40. XX wieku więźniowie byli wykorzystywani w Fabryka Heinkla w Oranienburgu, produkująca samoloty i podzespoły.

In and around Berlin

• Falkensee, na zachód od miasta, gdzie więźniowie pracowali przy produkcji uzbrojenia w fabryce Deutsche Maschinenbau AG (DEMAG), produkującej sprzęt wojskowy.
• Genshagen i Ludwigsfelde, south of Berlin, where prisoners from the Genshagen satellite camp performed forced labor at the Daimler-Benz aircraft engine factory.
• Dzielnice Berlina takich jak Siemensstadt i Lichterfelde, gdzie mniejsze obozy lub komanda robocze obsługiwały obiekty przemysłowe i SS.
• Glau (Trebbin)na południe od Berlina, który stał się podobozem 23 października 1942 roku. Warto zapamiętać tę datę: podobozy otwierano, łączono i zamykano według ustalonych harmonogramów, a sprawdzenie tych dat to jeden z najszybszych sposobów na wykrycie fałszywie podpisanej fotografii.

Dalej

• Lieberose (Jamlitz), w południowo-wschodniej Brandenburgii, gdzie tysiące głównie żydowskich więźniów zmuszano do budowy koszar, dróg i obiektów wojskowych dla poligonu SS znanego jako „Kurmark”.
• Czarna, na Łużycach, gdzie więźniowie wykonywali pracę przymusową w zakładach Braunkohle-Benzin AG (BRABAG), produkujących paliwo syntetyczne z lignitu (węgla brunatnego).

Jaką pracę wykonywali więźniowie

Prace można podzielić na kilka kategorii:

• Ciężkie budownictwo i cegielnia, podobnie jak w Klinkerwerk i Lieberose.
• Produkcja samolotów i silników, jak w Heinkel i Genshagen.
• Armaments and vehicle manufacturing, jak w Falkensee i Berlinie.
• Przemysł paliwowy i chemiczny, jak w Schwarzheide.
• Praca w nalocie lotniczym. W miarę nasilania się bombardowań alianckich, więźniów zmuszano do usuwania gruzów, gaszenia pożarów, pomocy w akcjach ratunkowych i rozbrajania niewybuchów. To ostatnie zadanie było tak niebezpieczne, że często powierzano je esesmanom skazanym za przestępstwa, którzy jednocześnie pełnili funkcję strażników w tych oddziałach.

Ponieważ wiele z tych prac odbywało się w samym sercu berlińskich dzielnic, przechodnie mogli widzieć więźniów. Berlińczycy nazywali mężczyzn w pasiakach „zebrami”. Przezwisko to jest pożytecznym dowodem na to, jak powszechny stał się widok pracy przymusowej.

Jak przewożono i zakwaterowano więźniów

Sytuacja zależała od miejsca i okresu. Więźniowie mieszkający w pobliżu Oranienburga byli codziennie dowożeni do pracy, podczas gdy inni więźniowie byli transportowani ciężarówkami lub koleją, gdy byli przenoszeni z obozu głównego do oddalonego podobozu. Im większa odległość, tym większe prawdopodobieństwo, że więzień zostanie tam zakwaterowany. Dla gości zainteresowanych poznaniem szerszej historii Berlina, bezpłatna wycieczka piesza po Berlinie oferuje wprowadzenie do zabytków historycznych miasta i jego wojennej przeszłości.

Zazwyczaj większe podobozy obejmowały baraki w pobliżu miejsca pracy i były otoczone ogrodzeniem, a strażnicy SS czuwali. Zakwaterowanie było zazwyczaj skromne, zatłoczone i słabo ogrzewane. W mniejszych komandach więźniowie czasami spali w prymitywnych lub prowizorycznych kwaterach. Ponieważ jakość dokumentacji dla różnych miejsc pracy różni się, wszelkie wnioski dotyczące konkretnego obozu należy porównywać ze źródłami dotyczącymi tego obozu.

Jak sieć połączyła Sachsenhausen z Berlinem i regionem

Podobóz rozrósł się do czegoś więcej niż tylko do ośrodka; stał się częścią regionalnej gospodarki. Przedsiębiorstwa zgłaszały zapotrzebowanie na siłę roboczą, SS ją dostarczało, a obóz główny pełnił funkcję ośrodka. Więźniów wysyłano do fabryk i na place budowy, a gdy zachorowali lub stali się nieprzydatni, odsyłano ich z powrotem do obozu głównego. Ponieważ miejsca pracy znajdowały się w całym Berlinie i Brandenburgii, system zintegrował pracę w obozach koncentracyjnych z normalnym środowiskiem przemysłowym regionu.

Chcesz poznać jedno z najbardziej znanych miejsc pracy satelitarnej w pobliżu Sachsenhausen? Przeczytaj Klinkerwerk w Sachsenhausen: więźniowie cegielni obawiani jako element śmierci aby dowiedzieć się, w jakich trudnych warunkach żyli tam więźniowie.

Obóz główny kontra zewnętrzne miejsca pracy

Dowody nie potwierdzają prostej reguły, że podobozy były lepsze lub gorsze.

• W niektórych obiektach przemysłowychWykwalifikowani pracownicy mogli być cenieni przez firmę, a warunki mogły być odrobinę lepsze niż w obozie głównym, łącznie z nieco lepszym wyżywieniem i zadaniami do wykonania, choć nadal trudne i pod kontrolą SS.
• Na placach budowy o dużym natężeniu pracy takie jak cegielnie i place budowy, gdzie warunki były często śmiertelne.
• W LieberoseWarunki życia więźniów, w większości żydowskich, były katastrofalne.
• The main camp Pozostał miejscem ostatecznej kontroli. Znajdowała się tam centralna administracja, zakłady karne i egzekucyjne oraz szpital, do którego często kierowano chorych więźniów.

SS i pracodawcy traktowali więźniów jak osoby, których można spisać na straty, więc „lepsze” miejsce oznaczało jedynie mniejsze prawdopodobieństwo szybkiej śmierci, a nigdy bezpieczeństwo.

Koniec systemu

Gdy Armia Czerwona zbliżała się do Odry na początku 1945 roku, SS rozpoczęło ewakuację oddalonych obozów i zabijanie więźniów, którzy nie byli w stanie maszerować. Obóz w Lieberose został oczyszczony na początku lutego 1945 roku, a 1342 chorych więźniów, którzy pozostali, rozstrzelano. Sam SachsenhausenWedług Muzeum Sachsenhausen, w lutym 1945 roku około 3000 więźniów zostało zamordowanych przez jednostkę specjalną SS pod dowództwem Otto Molla. Wśród ofiar byli więźniowie uznani za niebezpiecznych, przeszkoleni wojskowo oraz zakwalifikowani jako niezdolni do marszu. Co najmniej 13 000 innych zostało przeniesionych do obozów koncentracyjnych Mauthausen i Bergen-Belsen.

Co można dziś zwiedzać i identyfikować

Miejsce Pamięci i Muzeum Sachsenhausen Miejsce pamięci w Oranienburgu jest głównym miejscem, a jego wystawy i działalność edukacyjna obejmują szerszą sieć obozową, w tym cegielnię i inne obszary oddalone. Poza głównym miejscem pamięci sytuacja jest jednak bardziej zróżnicowana:

• Oranienburg. Miejsce pamięci dokumentuje i omawia pozostałości związane z Klinkerwerkiem i zakładami Heinkel. Dostęp do pozostałości znajdujących się poza miejscem pamięci może być ograniczony, dlatego przed wizytą należy skontaktować się z miejscem pamięci.
• Lieberose/Jamlitz. A documentation center and memorial address the camp and its victims.
• Schwarzheide i Falkensee. Istnieją lokalne pomniki i tablice pamiątkowe, ale są one na ogół skromniejsze w porównaniu z głównym pomnikiem.
• Belower Wald, niedaleko Wittstock, gdzie w kwietniu 1945 roku zmuszono do obozowania więźniów biorących udział w marszu śmierci, znajduje się wystawa pamiątkowa.
• Berlin. Wiele dawnych miejsc pracy jest oznaczonych jedynie tablicami pamiątkowymi lub małymi pomnikami, a w niektórych miejscach pozostało niewiele fizycznych śladów. Centrum Dokumentacji Pracy Przymusowej w Berlinie-Schöneweide to osobna placówka, ale pomaga zrozumieć szerszy system pracy przymusowej w stolicy.

Dlaczego ta historia jest ważna

System satelitarny pokazuje, że okrucieństwa nie muszą mieć miejsca daleko; można je popełnić w ramach normalnych procedur logistycznych, takich jak umowy, harmonogramy transportu, dyżury strażników i działania na hali fabrycznej. Zagrożenie dotyczy nie tylko osób popełniających przestępstwa, ale także organizacji i instytucji, które czynią takie czyny rutynowymi.

Często zadawane pytania

1. Czym był obóz satelicki?

A smaller camp or work group which was connected with the main concentration camp, typically situated near a factory or construction site that made use of prisoner labor.

2. Ile podobozów miał Sachsenhausen?

Według Miejsca Pamięci Sachsenhausen, od 1942 roku utworzono ponad 100 podobozów i oddziałów roboczych. Dokładna liczba różni się w zależności od tego, czy uwzględniono mniejsze oddziały robocze i który okres jest liczony. Na początku 1945 roku w całym kompleksie obozowym przebywało około 71 000 więźniów, w tym około 24 000 w obozie macierzystym.

3. Gdzie znajdowały się główne ośrodki satelitarne Sachsenhausen?

Godne uwagi miejsca obejmowały cegielnię Oranienburg i fabrykę Heinkla. Inne lokalizacje to Falkensee, Genshagen/Ludwigsfelde, części Berlina, Glau (Trebbin), Lieberose i Schwarzheide.

4. Jaką pracę wykonywali więźniowie?

Więźniowie wyrabiali cegły, pracowali przy projektach budowlanych, produkowali samoloty i silniki, wytwarzali broń, zajmowali się paliwem i chemikaliami, a także wykonywali inne zadania podczas nalotów, takie jak usuwanie gruzu i rozbrajanie bomb.

5. Co stało się z systemem satelitarnym po zakończeniu wojny?

Na początku 1945 r. obozy ewakuowano, w niektórych miejscach doszło do masakr, a pozostałych więźniów wysłano na marsze śmierci w kwietniu 1945 r.

6. Can any sites be visited today?

Yes. The main memorial is in Oranienburg, and memorials or documentation centers exist at places such as Lieberose/Jamlitz and Belower Wald. Other sites are marked more modestly or only partly preserved.