Martin Niemöller w Sachsenhausen: Pastor stojący za „Najpierw przyszli”

Prawdopodobnie widziałeś ten wiersz na transparentach protestacyjnych, w muzeum lub w burzliwych komentarzach. Niewiele osób potrafi powiedzieć, kto go napisał, co właściwie zrobił i dlaczego historycy się o nim spierają. Człowiek, który go napisał, nie był świętym, który wcześnie dostrzegł zagrożenie. Jego historia jest bardziej niepokojąca i pożyteczna.

Kim był Martin Niemöller przed obozami?

Niemöller rozpoczął dorosłe życie jako oficer marynarki wojennej, odznaczony odznaczeniami i dowodzący okrętem podwodnym podczas I wojny światowej; później został pastorem luterańskim i wyznawał bardzo konserwatywne poglądy polityczne i religijne. To tło jest istotne, ponieważ pomaga zrozumieć interpretację wiersza.

Na początku lat 30. XX wieku nie był jedynym głosem ostrzegającym przed Hitlerem. Według relacji jego byłego współwięźnia Leo Steina z 1941 roku, Niemöller twierdził, że spotkał się z Hitlerem w 1932 roku jako przedstawiciel Kościoła protestanckiego, choć udokumentowane spotkanie miało miejsce w styczniu 1934 roku. Stein doniósł, że Niemöller powiedział, iż Hitler obiecał pod słowem honoru chronić Kościół i nie wydawać przeciwko niemu praw. Według tej samej relacji, Niemöller twierdził, że Hitler zapewnił go o restrykcjach wobec Żydów, ale o braku gett i pogromów.

Niemöller przyznał później, że uwierzył zapewnieniom Hitlera, po części dlatego, że obawiał się rosnącego ruchu ateistycznego, który wiązał z socjaldemokratami i komunistami. W artykule opublikowanym w 1941 roku w żydowskim czasopiśmie Leo Stein doniósł, że Niemöller miał nadzieję, że Hitler będzie sojusznikiem w walce z tym ruchem. Jego słowa były dosadne: żałował błędu i płacił za niego cenę.

To jest ta część, którą większość kart z cytatami pomija. Autor wiersza nie był biernym obserwatorem. Był zwolennikiem, który się pomylił.

Aresztowanie, które zmieniło jego historię

Niemöller zorganizował Ligę Awaryjną Pastorów, aby chronić pastorów luterańskich przed naciskami policji. Grupa ta związała się z Kościołem Wyznającym, który stał się trwałym symbolem oporu niemieckiego Kościoła. Był również jedną z czołowych postaci Synodu w Barmen, który stworzył teologiczne podwaliny tego ruchu.

Gestapo aresztowało go 1 lipca 1937 r. W nagłówku jednego z szeroko udostępnianych postów na jego temat znajdował się błąd: podano rok 1935, ale autor posta później poprawił tę informację: aresztowanie miało miejsce w 1937 r.

2 marca 1938 roku Sąd Specjalny skazał go po procesie za działalność przeciwko państwu. Skazano go na grzywnę w wysokości 2000 reichsmarek i karę siedmiu miesięcy więzienia. Ponieważ przed procesem przebywał już w areszcie dłużej, sąd uznał karę pozbawienia wolności za odbytą.

Przez pewien czas mógł wyjść na wolność, ale potem Gestapo ponownie go aresztowało. Najczęściej podawanym powodem jest to, że wyrok uznano za zbyt łagodny i że nazistowskie kierownictwo chciało surowszej kary. Został umieszczony w areszcie, który reżim określił mianem „aresztu ochronnego” i miał wyjść na wolność dopiero po około siedmiu latach.

Sachsenhausen i Dachau: co mówią zapisy

W latach 1938–1945 Niemöller był więziony w dwóch obozach koncentracyjnych: Sachsenhausen  zanim Przeniesiony do Dachau w lipcu 1941 roku, gdzie przebywał do 1945 roku. Wpisując hasło „Niemöller Sachsenhausen”, znajdziesz ten kluczowy fakt. Był tam więźniem politycznym reżimu, pastorem i byłym oficerem marynarki wojennej, który wcześniej z zadowoleniem przyjął ruch, który go teraz uwięził.

Jeden szczegół z jego uwięzienia wiele mówi o jego charakterze. We wrześniu 1939 roku, po wybuchu wojny, zgłosił się na ochotnika do służby jako dowódca okrętu podwodnego. Oferta została odrzucona. Pewien mężczyzna w obozie koncentracyjnym zaoferował walkę za kraj, który go tam uwięził. Ten sam konserwatywny nacjonalizm, który ukształtował jego wczesne poparcie, pozostał nienaruszony nawet po aresztowaniu.

Leo Stein, były współwięzień z Sachsenhausen, zwolniony z zamiarem wyjazdu do Ameryki, pisał później o Niemöllerze. Ten artykuł jest źródłem cytatu o obietnicach Hitlera. Jest to jedna z niewielu relacji z pierwszej ręki o tym, jak tłumaczył on swoje wcześniejsze poparcie.

Ostatnie tygodnie wojny

Pod koniec kwietnia 1945 roku Niemöller i około 140 wysoko postawionych więźniów zostali przeniesieni w rejon Twierdzy Alpejskiej na południu. Historycy uważają, że grupa mogła zostać przeniesiona jako zakładnicy do negocjacji kapitulacyjnych. Strażnicy SS podobno otrzymali rozkaz zabicia wszystkich, gdyby wyzwolenie przez zachodnich aliantów stało się nieuchronne.

Tak się jednak nie stało. W regionie Południowego Tyrolu regularne oddziały niemieckie wzięły jeńców pod opiekę. Oddziały Siódmej Armii USA ostatecznie wyzwoliły całą grupę. Niemöller przeżył z niewielką przewagą.

Wiersz i dlaczego nikt nie zgadza się co do jego treści

Faktem, który zaskakuje wielu czytelników, jest brak jednej oficjalnej wersji wiersza. Przez lata Niemöller recytował różne wersje, a kolejność wymienianych nazw i grup zmieniała się w zależności od odbiorców. Niektóre wersje zaczynają się od komunistów, inne od socjalistów. Niektóre z nich obejmują socjaldemokratów, chorych lub Żydów. Francuska wersja, obowiązująca w czasie wyborów, wymienia komunistów, socjaldemokratów i związkowców, a kończy się słowami „nie ma już nikogo, kto mógłby protestować”.

W Stanach Zjednoczonych wersje upamiętniające zazwyczaj zaczynają się od socjalistów, a często podawanym powodem jest to, że amerykańska publiczność nie chciała wymieniać komunistów jako pierwszych. Niezależnie od tego, czy jest to prawdziwe wyjaśnienie, różnica istnieje, dlatego dwie osoby mogą cytować „wiersz” i otrzymać różne wersy.

Przemówienie wygłoszone przez Niemöllera w 1946 roku ukazuje myśl przewodnią wiersza wyraźniej niż sam wers. Powiedział, że pierwszymi ludźmi osadzonymi w obozach byli komuniści i że ludzie tacy jak on nie przejmowali się tym, ponieważ postrzegali ich jako wrogów chrześcijan. Następnie opisał reżim usuwający nieuleczalnie chorych i osobę, która nazywała siebie chrześcijaninem, mówiąc, że to może być słuszne. Zapytał, co by się stało, gdyby 14 000 protestanckich pastorów i ich zborów broniło prawdy aż do śmierci w 1933 lub 1934 roku. Nie uchylał się od tego. Powiedział mea culpa.

Czy był antysemitą? Szczera odpowiedź

To jest pytanie, które ludzie zadają najczęściej, gdy pada jego nazwisko, a uczciwa odpowiedź ma dwie strony.

Tak, Niemöller wyznawał poglądy antysemickie, i dotyczyło to również okresu, gdy wspierał nazistów. Jego własne wspomnienia, że ​​zgadzał się z ideą, że Żydzi powinni unikać stanowisk rządowych, pokazują, jak powszechne były te postawy w jego otoczeniu.

Późniejszy zapis jest również istotny, ponieważ w 1947 roku odmówiono mu uznania za ofiarę nazizmu, a wówczas krytycy rozpoczęli atak na jego wcześniejsze poparcie i stosunek do Żydów. Chociaż nigdy nie zaprzeczał swojej winie, odegrał rolę w opracowaniu Stuttgarckiej Deklaracji Winy, w której przyznano, że niemieckie kościoły protestanckie nie zrobiły wystarczająco dużo, by stawić opór. W liście, który napisał do Alfreda Wienera, żydowskiego badacza zbrodni nazistowskich, w 1959 roku, stwierdził, że uwięzienie było punktem zwrotnym w jego życiu. Dla zainteresowanych zgłębieniem tego, jak Niemcy zmierzyły się z nazistowską przeszłością, prywatne wycieczki historyczne po Berlinie może zapewnić szerszy kontekst prześladowań nazistowskich, oporu i powojennej odpowiedzialności.

Jeden z czytelników trafnie go scharakteryzował jako postać dwuaktową. Zaczął źle i przez resztę życia otwarcie się z tym zmagał.

Co zrobił po 1945 roku

Jego powojenna droga zaskoczyła ludzi. W latach 1947–1964 pełnił funkcję przewodniczącego Kościoła Protestanckiego w Hesji i Nassau. Po spotkaniu z chemikiem Otto Hahnem w latach 50. XX wieku stał się zagorzałym pacyfistą i działaczem na rzecz rozbrojenia nuklearnego. Naraził się na kontrowersje prawne z powodu niepochlebnych uwag pod adresem wojska. Jego wizyta u Ho Chi Minha podczas wojny w Wietnamie wywołała oburzenie, a on sam wziął udział w protestach przeciwko tej wojnie i decyzji NATO o dwutorowym trybie postępowania. W 1961 roku został wybrany jednym z sześciu współprzewodniczących Światowej Rady Kościołów, pełniąc tę ​​funkcję do 1968 roku. W 1966 roku otrzymał również Pokojową Nagrodę Lenina.

Zmarł w Wiesbaden 6 marca 1984 roku w wieku 92 lat. Kiedy odwiedzający przybywali na teren byłego obozu w Dachau, witał ich, opowiadał o swoim pobycie i rozdawał egzemplarze swojego wiersza. Podkreślał, że jego cierpienie jest ważniejsze od lekcji: by zabierać głos w imieniu innych.

Jak wyglądało życie syna jednego z najpotężniejszych przywódców w historii w nazistowskim obozie koncentracyjnym? Przeczytaj Jakow Dżugaszwili w Sachsenhausen: Co się stało z synem Stalina? aby odkryć historię najstarszego syna Stalina i okoliczności jego uwięzienia.

Dlaczego ten wiersz jest ciągle przedmiotem sporów

Prawie każda osoba cytująca ten wiersz uważa, że ​​dotyczy on jej własną stronęWiersz jest często interpretowany jako ostrzeżenie przed prześladowaniami, które mogą dotyczyć osób o różnych poglądach. Osoby o przeciwnych poglądach politycznych czasami powołują się na niego, ale zbyt szerokie interpretowanie może osłabić jego historyczne znaczenie. Jego główne przesłanie pozostaje zakorzenione w nazistowskich prześladowaniach określonych grup i niebezpieczeństwach wynikających z milczenia, gdy inni są prześladowani.

Najprostsza interpretacja może być najbardziej niewygodna, ponieważ wiersz pełni funkcję wyznania, a nie oskarżenia skierowanego do innych. Niemöller relacjonuje własne milczenie, więc interpretowanie go jako broni przeciwko oponentom mija się z celem.

Często zadawane pytania

1. Czy Martin Niemöller rzeczywiście początkowo popierał nazistów?

Tak. Początkowo poparł ruch, częściowo z obawy przed wpływem ateistów i komunistów, i stwierdził, że Hitler obiecał mu ochronę Kościoła. Później jednak nazwał to błędem, którego głęboko żałuje.

2. W których obozach przetrzymywano Niemöllera i jak długo?

Od 1938 do 1945 roku przebywał w areszcie ochronnym w Sachsenhausen i Dachau, po tym jak Gestapo aresztowało go ponownie tuż po wydaniu wyroku w marcu 1938 roku.

3. Czy wiersz zaczyna się od komunistów czy socjalistów?

Różni się w zależności od wersji. Niemöller wyrażał to w różnych formach na przestrzeni lat, a memoriały zazwyczaj zawierają różne sformułowania wstępne. Żaden z tekstów nie jest uważany za ostateczny.

4. Czy Niemöller był antysemitą?

Miał poglądy antysemickie, także wtedy, gdy po raz pierwszy poparł reżim. Po wojnie przyznał się do winy, brał udział w opracowaniu stuttgarckiej deklaracji winy, a w 1959 roku stwierdził, że uwięzienie zmieniło jego punkt widzenia.

5. Dlaczego ludzie spierają się dziś o używanie tego wiersza?

Ponieważ cytowali go ludzie o różnych poglądach politycznych, każdy odnosząc go do własnej sprawy. Krytycy twierdzą, że przez to wydaje się on pusty, podczas gdy inni twierdzą, że nadal ma największe znaczenie, gdy jest czytany jako ostrzeżenie przed milczeniem w obliczu prześladowań.