Jeśli stoisz dziś w Berlinie i zastanawiasz się, co stało się z ludźmi, którzy kiedyś tworzyli jedną z najbardziej pewnych siebie społeczności żydowskich w Europie, szczera odpowiedź składa się z trzech części. Większość została wypędzona, wielu zamordowanych, a nieliczni pozostali w ukryciu, chronieni przez dokumenty, szczęście lub bardzo nietypowe drzewo genealogiczne. Miasto, które… przejść przez teraz jest zbudowana na bazie tej historii i nadal kształtuje codzienne życie Żydów tutaj.
The Berlin Jews Were Not Who Most People Imagine
W momencie dojścia Hitlera do władzy w 1933 roku, w Berlinie mieszkało około 160 000 Żydów, co stanowiło największą tego typu społeczność w Niemczech. Częstym błędem, nawet w obecnych opisach, jest przedstawianie ich jako całkowicie biednych lub całkowicie bogatych. W rzeczywistości żaden z tych opisów nie jest trafny.
Wiele rodzin było głęboko zasymilowanych i dobrze sytuowanych. Posiadali sklepy, pracowali w zawodach, mieszkali w przestronnych mieszkaniach i postrzegali siebie przede wszystkim jako Niemców. Potomkowie uchodźców często podkreślają, że bogactwo i integracja były większe, niż pokazują to filmy. Inni żyli skromnie, a niektóre ortodoksyjne rodziny w mieście ściśle przestrzegały zasad religijnych i miały niewiele pieniędzy. Każdy, kto oglądał film Fassbindera "Berlin Alexanderplatz", pamięta sceny rozgrywające się wśród biedniejszych, religijnych Żydów. Obie rzeczywistości istniały obok siebie, dlatego prześladowania, które nastąpiły, dotknęły wszystkie warstwy społeczne.
Ludzie są również zdezorientowani drobnymi szczegółami. Na przykład, od rodziny jedzącej posiłek w piątkowy wieczór oczekuje się, że odmówi błogosławieństwo nad winem, a rodzina, która dba o porządek, nie grałaby na pianinie w szabat. Osoby znające te zwyczaje od razu zauważają błędy, co przypomina nam, że była to społeczność żyjąca własnymi zwyczajami, a nie tylko tłem.
Chcesz zrozumieć, gdzie zaczęła się żydowska historia Berlina? Przeczytaj nasz blog na Dzielnica żydowska: Dlaczego historia zaczyna się w Berlinie aby zbadać korzenie społeczności żydowskiej miasta.
The Squeeze: How Life Was Taken Apart Step przez Step
Zniszczenie nie nastąpiło z dnia na dzień. Następowało etapami.
Najpierw nastąpiło wykluczenie z pracy, szkół i życia publicznego. Potem pojawił się system klasyfikacji rasowej, równie skomplikowany i naukowo bezpodstawny. Nazistowskie przepisy dzieliły ludzi na pełnych Żydów, pół-Żydów, ćwierć-Żydów itd., używając niemieckiego terminu „Mischlinge” dla osób o mieszanym pochodzeniu. Każda kategoria była traktowana inaczej, a zasady zmieniały się na przestrzeni lat.
Zamieszanie miało realne konsekwencje; Hermann Göring decydował, kogo uznać za Żyda, co pokazuje, jak arbitralne było rozumowanie. Chociaż niektórzy otrzymali pisemne zwolnienia, inni, którzy znaleźli się w podobnej sytuacji, nie.
The Strangest Chapter: Jewish Soldiers in Hitler’s Army
Jednym z najbardziej zaskakujących pytań, jakie ludzie zadają, jest to, co stało się z Żydami, którzy służyli już w niemieckim wojsku, gdy władzę przejęli naziści. Krótka odpowiedź brzmi: Żydzi nigdy nie byli wcielani do armii. Armia została zredukowana do 100 000 ludzi za czasów Republiki Weimarskiej, a kiedy została odbudowana, reżim nie powołał Żydów. Nie doszło do drastycznej czystki wśród towarzyszy broni z ich jednostek, ponieważ nigdy nie było ich tam, gdzie można by ich usunąć.
Ci, którzy służyli, to w przeważającej mierze mężczyźni o mieszanym pochodzeniu, co stanowiło około 90 procent żydowskiej obecności w siłach zbrojnych. Wielu z nich było weteranami I wojny światowej, a niektórzy oficerami. Historyk Bryan Mark Rigg udokumentował ich historie w… Żydowscy żołnierze Hitlera, a opisywana przez niego psychologia jest niepokojąca. Wielu czuło się rozdartych między pragnieniem przynależności a świadomością, że służba oznacza służbę Hitlerowi. Służba wojskowa chroniła niektórych przed Gestapo, przynajmniej we wczesnych latach wojny. Niektórzy próbowali udowodnić, że nie są „tchórzliwymi Żydami” z propagandy i około 20 z nich otrzymało Krzyż Rycerski. Brat jednego z żołnierzy powiedział, że walczył dzielnie właśnie dlatego, że bał się tej etykietki. Inny miał powiedzieć, że bez swojej żydowskiej matki wstąpiłby do Partii i SS.
To ponura ironia. Mężczyźni ryzykowali życie dla reżimu, który uważał ich rodziny za coś bezużytecznego.
Dlaczego naziści nie zatrzymali się na granicach Niemiec
Ludzie często pytają, dlaczego prześladowania rozprzestrzeniły się poza Niemcy. Logika była ekspansjonistyczna. Reżim chciał zbudować rozległe imperium wokół idei Przestrzeń życiowa, czyli przestrzeń życiowa, i uważano podbite terytoria za część tego imperium. Żydów traktowano jak wroga, którego należało usunąć z całości, nie tylko z Niemiec. Antysemityzm był również wygodnym narzędziem politycznym. Obwinianie kozła ofiarnego działało od wieków w całej Europie, a podsycanie lokalnej nienawiści w okupowanych krajach nie było trudne.
Want to learn how Berlin commemorates Jewish victims today? Read our Blog on Stolpersteine: Małe pomniki aby odkryć małe pomniki rozmieszczone na terenie miasta.
Getta i niemożliwe wybory
The Jews who mieszkał w Berlinie Większość z nich została deportowana bezpośrednio, ale szerszy przypadek gett w okupowanej Polsce ilustruje, jak system zmuszał ofiary do podejmowania niemożliwych decyzji. Rady gett, zwane Judenratami, składały się z osób, od których naziści oczekiwali współpracy. Chociaż podporządkowanie się zapewniało chwilowe opóźnienie, nie gwarantowało przetrwania. Niemal wszyscy ci przywódcy zostali ostatecznie zamordowani, a niektórzy popełnili samobójstwo.
Dwa przypadki ukazują moralny horror. W Łodzi Chaim Rumkowski wierzył, że współpraca uratuje największą liczbę osób. We wrześniu 1942 roku zwrócił się do mieszkańców getta z prośbą do rodziców o oddanie dzieci. W wyniku akcji „Sperre”, która miała wówczas miejsce, zginęło około 15 000 osób, w tym około 6000 dzieci. Rumkowski został później zamordowany w Auschwitz wraz z rodziną. W Warszawie Adam Czerniakow odmówił podania nazwisk do deportacji. Kiedy 22 lipca 1942 roku poproszono go o dowóz 6000 osób dziennie, podjął próbę, ale nie udało mu się uratować nawet sierot Janusza Korczaka i następnego dnia zażył cyjanek.
Co było później: życie obok sprawców
Ludzie i historycy wciąż pytają, jak to możliwe, że żyli obok sąsiadów, którzy zaledwie kilka lat wcześniej chcieli ich wytępić. Prosta odpowiedź brzmi: nigdy nie było łatwo, a wielu ocalałych opowiada o skomplikowanych momentach milczenia. Chociaż szersza powojenna kampania denazyfikacji Niemiec to osobna kwestia, dla turysty liczy się to, że życie żydowskie w Berlinie wciąż istnieje: niektórzy wrócili, inni przyjechali; powstała zupełnie nowa społeczność, z wieloma Izraelczykami działającymi w branży kreatywnej i technologicznej.
Berlin dzisiaj: Jak to naprawdę wygląda
Poniżej znajduje się widok z poziomu gruntu dla osób przyjeżdżających do miasta lub je odwiedzających.
Żydowscy berlińczycy opisują zupełnie normalne życie. Około 63 procent berlińczyków to ateiści i w dużej mierze obojętni wobec jakiejkolwiek religii, a przy zaledwie około 9500 zorganizowanych Żydach, większość ludzi o tym nie myśli. W kręgach akademickich i twórczych rzadko budzi to wątpliwości.
Odwiedzający powinni jednak zdawać sobie sprawę z pewnych realiów: wiele żydowskich szkół, synagog, a nawet małych kawiarni i księgarni ma ochronę policyjną przez całą noc. Niektórzy mieszkańcy zastanawiają się, jak można zidentyfikować wegańską kawiarnię lub księgarnię jako żydowską, co ilustruje, jak niepokojąca jest konieczność takiej ochrony.
Często wspomina się o poradach dotyczących okolicy. Friedrichshain to obszar, do którego decyduje się przeprowadzić wielu nowoprzybyłych, takich jak Izraelczycy przyjeżdżający do miasta w poszukiwaniu pracy w branży muzycznej i technologicznej. Jeśli chodzi o Kreuzberg, Neukölln i Wedding, opinie są podzielone. Niektórzy zalecają całkowite unikanie Neukölln. Inni zauważają, że to właśnie w tych dzielnicach spotyka się wielu świeckich Żydów. W dzielnicy Mitte odbywają się czasami marsze, podczas których ludzie odradzają głośne mówienie po hebrajsku. Mówienie po hebrajsku jest najczęstszym znakiem, a niektórzy izraelscy rodzice uczą swoje dzieci mówić po angielsku w miejscach publicznych, aby uniknąć kłótni. Pojawiają się również porady, aby zastanowić się, jak będzie wyglądać nazwisko na dzwonku do drzwi.
Zagrożenia pochodzą z kilku stron: ze staromodnych niemieckich uprzedzeń, ekstremistów ze skrajnej prawicy, niektórych postaw islamistycznych i wrogich aktywistów antysyjonistycznych. Zdarzały się również przypadki ataków na osoby noszące jarmułkę. Jednocześnie wiele osób deklaruje poczucie bezpieczeństwa, a duża społeczność izraelska traktuje Berlin jako dobre miejsce do życia, pomimo ryzyka.
Często zadawane pytania
- Czy mieszkanie w Berlinie jako Izraelczyk lub Żyd jest bezpieczne, jeśli nie nosisz żadnych symboli religijnych?
Wielu robi to bez problemu. Najczęstszym znakiem rozpoznawczym jest mówiony hebrajski, ponieważ niektórzy arabowie go rozpoznają. Większość ludzi twierdzi, że czuje się bezpiecznie wśród etnicznych Niemców i w wykształconych kręgach, ale spodziewa się okazjonalnej wrogości, szczególnie w niektórych dzielnicach.
- W których dzielnicach Berlina należy zachować ostrożność?
Najczęściej wymieniane są Kreuzberg, Neukölln i Wedding, przy czym najczęściej wskazywany jest Neukölln. Mitte jest wymieniane jako miejsce marszów protestacyjnych. Inni zauważają, że w tych obszarach mieszka również wielu świeckich Żydów, więc doświadczenia są różne.
- Czy będąc Izraelczykiem w Berlinie, łatwo jest znaleźć pracę i dołączyć do zespołu?
W Izraelu istnieje liczna społeczność w branży kreatywnej i technologicznej. Muzycy powinni być przygotowani na pewne antyizraelskie poglądy w progresywnych środowiskach, które ludzie określają jako bardziej irytujące niż niebezpieczne.
- Dlaczego instytucje żydowskie w Berlinie potrzebują ochrony policyjnej?
Synagogi, szkoły i wiele małych żydowskich firm jest pilnowanych przez całą dobę, ponieważ bez nich szybko ulegają dewastacji. Wśród wandali znaleźli się neonaziści z byłych przedmieść Berlina Wschodniego.
- What happened to Jewish soldiers in the German army when the Nazis took power?
Podczas odbudowy armii nie powołano do służby pełnoprawnych Żydów. Ci, którzy służyli, byli głównie mężczyznami o mieszanym pochodzeniu, często weteranami I wojny światowej, a niektórzy zdobyli wysokie odznaczenia, próbując udowodnić swoją lojalność. Książka Rigga jest standardową rekomendacją do dalszej lektury.
