Bardzo odwiedzający Sachsenhausen Przechodzą przez główną bramę, fotografują żelazne napisy, okrążają trójkątny plac apelowy i wychodzą z przekonaniem, że widzieli obóz. Nie widzieli. Z dala od głównego terenu, nad kanałem w pobliżu Oranienburga, znajduje się miejsce, którego więźniowie najbardziej się obawiali: Klinkerwerk, obozowa cegielnia.
This guide explains what the Klinkerwerk was, why an assignment there felt like a death sentence, and how to visit the site with respect.
Dlaczego powstał Klinkerwerk
Klinkerwerk zrodził się z nazistowskich ambicji budowlanych. Plany Hitlera dotyczące przebudowy Berlina, które miał zrealizować Albert Speer, wymagały ogromnych ilości cegieł, kamienia i cementu. W kwietniu 1938 roku SS założyło własną firmę dostarczającą te materiały – Deutsche Erd- und Steinwerke GmbH (DEST). Cegielnia powstała tego lata jako wzorcowe przedsiębiorstwo z nowoczesnymi piecami tunelowymi i suchymi tłoczniami. Więźniowie rozpoczęli budowę cegielni w sierpniu tego roku, wyposażając ją w nowoczesne technologie. Celem było uczynienie z SS głównego dostawcy materiałów budowlanych, przy jednoczesnym wykorzystaniu więźniów obozów koncentracyjnych jako siły roboczej, która kosztowałaby prawie nic.
Gdzie to było: Poza głównym obozem
Cegielnia znajdowała się daleko poza głównym obozem jenieckim. Więźniowie otrzymali pierwsze zadanie jej budowy w sierpniu 1938 roku, w pobliżu śluzy na północ od Lehnitz, niedaleko Oranienburga. Cegielnia znajdowała się nad kanałem, ponieważ cegły miały służyć do… podróż drogą wodną do BerlinaPomnik nadal przedstawia basen portowy i nabrzeże, gdzie dźwigi niegdyś ładowały cegły na statki. Glina pochodziła z kopalni w pobliskim Zehlendorfie.
Produkcja cegieł i powiązania z Berlinem
Klinkerwerk miał być największą na świecie cegielnią klinkierową, której produkcja miała być przeznaczona na wielkie budynki planowane w Berlinie. W rzeczywistości projekt zakończył się fiaskiem. Mimo nowoczesnego wyposażenia, więźniowie byli zmuszani do używania prymitywnych narzędzi i pracy w nieludzkich warunkach, a SS szybko zdało sobie sprawę, że zakład był porażką planowania. Nigdy nie spełnił wizji jego twórców. Udało mu się jednak wytworzyć śmierć.
Którzy więźniowie zostali tam wysłani
Początkowo siła robocza przybywała codziennie z obozu głównego. Setki więźniów maszerowało codziennie na zalesiony teren, aby budować ogromne hale warsztatowe, układać doki oraz stawiać budynki fabryczne i mieszkalne. Później SS przywoziło tam nawet 2000 więźniów dziennie.
Więźniowie polityczni, więźniowie żydowscy i mężczyźni prześladowani jako „aspołeczni” pracowali pod kontrolą SS. Geje, oznaczeni różowym trójkątem, byli często umieszczani w komandach karnych, gdzie panowały surowsze warunki. Dotyczyło to również Klinkerwerku, który w 1942 r. stał się celem masowych mordów (patrz oś czasu poniżej).
Kompanie karne i „oddział śmierci”
Przydział do oddziału Klinkerwerk poza obozem był uważany za karę, a nawet wyrok śmierci. Pomnik opisuje karne komando jako jedno z najstraszniejszych miejsc, gdzie ludzie byli zabijani przez innych ludzi, a historycy nazywają to miejsce polem śmierci w Sachsenhausen. Przed radzieckim trybunałem wojskowym w 1947 roku były dowódca karnej kompanii zeznał, że latem 1942 roku każdego dnia ginęło od 12 do 15 z 70-80 żołnierzy.
SS używało przykrywek do opisania tej przemocy. Doprowadzanie więźniów do wyczerpania nazywano „sport treiben” (uprawianie sportu), a jednostka karna oficjalnie nazywała się „Sonderkommando” (oddział specjalny). Ilekroć w dokumentach natkniesz się na termin „oddział roboczy”, pamiętaj, że ten język miał na celu ukrycie jego prawdziwego znaczenia.
Warunki pracy i dlaczego śmiertelność była tak wysoka
Śmiertelność w Klinkerwerku miała kilka przyczyn, które wzajemnie się wzmacniały:
- Wyczerpująca praca przy użyciu prymitywnych narzędzi. Kopanie, transport i ładowanie odbywały się w tempie, którego więźniowie nie mogli wytrzymać.
- Głód i wyczerpanie. Wielu więźniów zmarło z powodu niedożywienia i wycieńczenia.
- Przemoc celowa. Strażnicy bili i zabijali więźniów, inscenizowali „wypadki” i strzelali do więźniów za rzekome próby ucieczki.
Tysiące więźniów zmuszono do pracy na miejscu. Dokładna liczba więźniów i ofiar nie jest znana.
Inne prace przymusowe na terenie budowy
Produkcja cegieł nie była jedyną działalnością. Port Klinkerwerku uczynił go centrum przeładunku materiałów. Od 1942 roku tzw. oddział Speer demontażował materiały odzyskane z krajów okupowanych, takie jak kable i miny, i ładował na statki odzyskane metale szlachetne o znaczeniu wojskowym. strona również bezpośrednio służyła gospodarce wojennej. W latach 1942 i 1943 cegielnia została częściowo przestawiona na produkcję broni, a od 1943 roku więźniowie produkowali tam granaty.
Jak rozwijał się Klinkerwerk w czasie wojny
- 1938: Rozpoczyna się budowa. Więźniowie codziennie wychodzą z obozu głównego, aby budować obiekty i port.
- 1941: W kwietniu, po ukończeniu budowy baraków, Klinkerwerk staje się samodzielnym podobozem Sachsenhausen z własną administracją. Więźniowie są zakwaterowani w barakach na terenie obozu.
- 1942: Latem SS przeprowadziło w podobozie operację celowego zabijania gejów. Dane różnią się w zależności od źródła. Pomnik w Sachsenhausen odnotowuje ponad 100 więźniów oznaczonych różowym trójkątem, którzy zginęli między czerwcem a wrześniem 1942 roku w wyniku znęcania się, sfingowanych wypadków lub strzelanin podczas rzekomych prób ucieczki. Pomnik w Sachsenhausen, władze Brandenburgii i LSVD podają liczbę około 200 ofiar tej operacji z 1942 roku.
- 1942 do 1943: Część prac zostanie przeniesiona na produkcję zbrojeniową.
Chcesz dowiedzieć się, jak praca przymusowa w Sachsenhausen przyniosła korzyści niemieckiemu przemysłowi? Przeczytaj Jak niemieckie firmy czerpały zyski z przymusowej pracy więźniów obozu Sachsenhausen aby dowiedzieć się, w jaki sposób przedsiębiorstwa wykorzystują więźniów jako źródło pracy przymusowej.
Koniec wojny
10 kwietnia 1945 roku aliancki nalot bombowy niemal doszczętnie zniszczył podobóz Klinkerwerk i zabił wielu więźniów. SS rozwiązało wówczas podobóz i przeniosło więźniów z powrotem do obozu głównego. Sam obóz główny został ewakuowany podczas forsownych marszów kilka dni później i wyzwolony przez wojska radzieckie i polskie 22 kwietnia. Teren cegielni pozostaje cmentarzem, a szczątki ofiar wciąż znajdują się w ziemi i przyległym kanale.
Co możesz zobaczyć dzisiaj
Klinkerwerk nie jest wypolerowanym muzeum i tak właśnie należy go rozumieć. W pobliżu śluzy Lehnitz znajduje się obecnie dostępna wystawa plenerowa. Wystawa plenerowa o powierzchni około 700 metrów kwadratowych została otwarta w grudniu 2011 roku. Przed wizytą sprawdź stronę internetową miejsca pamięci, aby uzyskać aktualne informacje o dostępie. Spodziewaj się:
- Ruiny i zarysy. Większość fabryki została zniszczona w 1945 roku, dlatego zamiast nienaruszonych budynków zobaczysz raczej zniszczone przez warunki atmosferyczne pozostałości i układ terenu.
- Tablice informacyjne i makieta. Na wystawie znajduje się betonowa płaskorzeźba o wymiarach 2 x 3 metry, w skali 1:750, przedstawiająca w dużej mierze zniszczone dzieła.
- Pomnik portowy. Dörte Eggert-Heerdegen i Kamel Louafi zaprojektowali pomnik odsłonięty 20 kwietnia 2015 roku przy starym nabrzeżu. Jego ściany ze stali corten wznoszą się po przeciwnej stronie nabrzeża, jakby wyłaniały się z wody.
- Miejsce pochówku. Potraktuj całe to miejsce jak grób.
Z Berlina można tam dojechać pociągiem do Oranienburga, a następnie autobusem, rowerem lub stopą w kierunku Lehnitz Zamknąć na drodze B273. Zaplanuj czas, ponieważ większość zwiedzających spędza tu znacznie mniej czasu niż przy głównym miejscu pamięci. Jazda na rowerze i pchanie rowerów jest zabronione na terenie Miejsca Pamięci Sachsenhausen, więc zostaw rower na wyznaczonych stojakach. podczas wizyty w głównym miejscu pamięci. Zarezerwuj sobie czas, ponieważ większość zwiedzających spędza tu o wiele mniej czasu niż przy głównym pomniku.
Pytanie, które zadaje sobie każdy gość
Jeśli zostaniesz tam wystarczająco długo, ktoś zapyta, jak zwykli ludzie mogli to zrobić. Historycy wspominają o dehumanizacji, powolnym degradowaniu i stosowaniu języka biurokratycznego, który ukrywał akt morderstwa pod administracyjnymi sformułowaniami. Klinkerwerk jest przykładem gospodarki opartej na okrucieństwie, kontrolowanej przez urzędników, inżynierów i administratorów, którzy traktowali ludzi jak surowiec.
Często zadawane pytania
- Czy praca przymusowa w obozach była produktywna, czy po prostu karą?
Zasada była ta sama: cegielnia miała sprostać wymaganiom reżimowych programów budowlanych, ale zwiększenie wydajności nigdy nie było jedynym celem. W rzeczywistości praca była często organizowana w celu wyczerpania i zabicia więźniów, więc zarówno produktywność, jak i okrucieństwo były elementami tego samego systemu.
- Dlaczego Klinkerwerk budził większy strach niż inne obiekty budowlane?
Warunki były surowsze, nadzór bardziej brutalny, a czas przeżycia krótszy. Więźniowie wiedzieli, że wyrok może być nie do przeżycia.
- Czy Klinkerwerk jest częścią głównego pomnika w Sachsenhausen?
Jest to osobne miejsce poza głównym obozem, prowadzone w ramach krajobrazu pamięci. Zaplanuj je jako osobną wizytę.
- Czy Klinkerwerk był wykorzystywany do czegoś innego niż produkcja cegieł?
Tak. Od 1942 roku służył do demontażu i wywozu zrabowanych materiałów, a częściowo został przekształcony w zakład produkcji broni.
- Kto był celem ataków w Klinkerwerku w 1942 roku?
Latem tego roku celowo umieszczano tam i mordowano dużą liczbę homoseksualnych mężczyzn. Szacuje się, że liczba ta wahała się od ponad 100 do około 200 lub więcej. Obecnie wydarzenie to jest corocznie upamiętniane.
