Każdy, kto spojrzał na czarno-białe zdjęcie więźnia obozu i zapytał, kim był, jakie wyznawał przekonania i dlaczego go tam zesłano, zadał właściwe pytanie. Ludzie często uważają, że obozy powstały w jednym celu i dla jednej konkretnej grupy. W rzeczywistości rzeczywistość jest bardziej skomplikowana, a Sachsenhausen jest tu najwyraźniejsze. Pierwsi ludzie zamknięci w jego murach nie byli obcy reżimowi; byli raczej sąsiadami, rywalami, a niekiedy byłymi sojusznikami.
W tym przewodniku znajdziesz informacje o tym, kim byli więźniowie polityczni, jak naziści ich segregowali i o czym należy pamiętać, jeśli zależy Ci na zrozumieniu historii, a nie tylko na gromadzeniu faktów na jej temat.
Dlaczego Sachsenhausen zaczęło się od polityki
Najwcześniejszą falę więźniów stanowili ludzie, których naziści uważali za wrogów politycznych w kraju: komuniści, socjaldemokraci, związkowcy i duchowni o otwartych poglądach. Wielu z nich należało do niemieckiego ruchu oporu lub odmówiło współpracy. Ten schemat jest taki sam jak gdzie indziej. Na przykład Mauthausen również początkowo było miejscem przetrzymywania niemieckich przeciwników politycznych partii nazistowskiej, na długo zanim zaczęto je kojarzyć z późniejszymi masowymi deportacjami. Najpierw pojawiła się etykieta „więźnia politycznego”. Wokół obozu narastał coraz większy horror.
Jedną z osób, która przeżyła tę historię, a następnie spędziła dekady walcząc o sprawiedliwość, był Hans Maršálek, oddany socjalista, aktywny w oporze przeciwko nazistom. Naziści aresztowali go i wysłali do Mauthausen. Po wojnie pomagał w ściganiu i skazywaniu nazistowskich zbrodniarzy. Jego życie przypomina nam, że przetrwanie nie było końcem oporu. Dla wielu zeznawanie i dokumentowanie było drugim rozdziałem.
Słynne nazwiska kryjące się za drutem kolczastym
Nie każdy więzień polityczny był anonimowym pracownikiem. Niektórzy byli postaciami, które reżim chciał złamać lub kontrolować.
Jakow DżugaszwiliSyn Stalina, często nazywany Jakubem w angielskich relacjach. Został wzięty do niewoli przez Niemców 16 lipca 1941 roku i zmarł w Sachsenhausen w 1943 roku.
Martin Niemöller, pastor protestancki, został aresztowany w Sachsenhausen za otwartą krytykę reżimu. Traktowano go jak więźnia specjalnego i przeżył wojnę, stając się później jednym z najczęściej cytowanych głosów na temat ceny milczenia.
Kurt SchuschniggByły kanclerz Austrii, był przetrzymywany w osobnej części obozu. Jego historia pokazuje, że opozycja nie musiała pochodzić z lewicy. Konserwatywny polityk, który stanął na drodze przejęcia władzy przez Austrię, mógł trafić do tego samego systemu co komunistyczny drukarz.
Stefan Rowecki, dowódca polskiego ruchu oporu, został zamordowany w Sachsenhausen w 1944 roku. Jego przypadek pokazuje, że w obozie przetrzymywano przywódców całych ruchów oporu, a nie tylko poszczególnych dysydentów.
Georg Elser, cieśla, który w 1939 r. próbował zamordować Hitlera bombą, był przetrzymywany w obozie jako więzień specjalny i stracony pod koniec wojny.
Więźniowie, których nikt nie sfotografował
Oto część, którą wiele przewodników pomija. Większość ofiar politycznych nie była sławna. Byli to zwykli żołnierze i cywile, a sowieccy jeńcy wojenni byli jednymi z najgorzej traktowanych.
W Sachsenhausen tysiące radzieckich jeńców wojennych rozstrzelano w 1941 roku w specjalnie wybudowanym ośrodku zagłady. Inne obozy wykazują podobny schemat. W Mauthausen, po hiszpańskich republikanach, którzy uciekli przed reżimem Franco i zostali schwytani podczas służby w armii francuskiej, sowieccy jeńcy wojenni stali się kolejną dużą grupą wysyłanych tam jeńców. Żołnierze niebędący Francuzami służący w armii francuskiej byli traktowani znacznie surowiej niż sami francuscy jeńcy, ponieważ naziści liczyli na przyszłego sojusznika we Francji.
Okrucieństwo nie skończyło się wraz z wyzwoleniem wszystkich ludzi. Radzieckie kobiety, które zostały wzięte do niewoli i przetrzymywane w Ravensbrück, nadal cierpiały, doświadczając przemocy i będąc podejrzane w domu. W niektórych przypadkach ich własny rząd uważał je za zdrajczynie. Kiedy ludzie mówią, że historia więźniów politycznych jest skomplikowana, mają na myśli właśnie to. Ta sama osoba mogła paść ofiarą nazistów, a następnie stać się celem ataku własnego państwa.
Chcesz dowiedzieć się więcej o innej grupie prześladowanej i więzionej w Sachsenhausen? Przeczytaj nasz blog na temat Gejowscy więźniowie w Sachsenhausen: historia różowego trójkąta aby zbadać ich doświadczenia i prześladowania.
Zrozumienie systemu „kategorii” bez gubienia się
Jeśli choć przez dziesięć minut poczytasz o obozach, natkniesz się na kategorie. Mauthausen został zaliczony do kategorii III, przeznaczonej dla więźniów, których reżim uznał za niepoprawnych i chciał traktować najsurowiej. Sachsenhausen znajdował się niżej. Obozy kategorii I i II były wykorzystywane głównie do pracy przymusowej.
Praktycznym argumentem jest to, że etykiety odnoszą się do planu, a nie do rzeczywistych warunków. Relacje ocalałych z obozów niższych kategorii wspominają o głodzie, przeludnieniu i nieodpowiednim schronieniu, ale w niektórych przypadkach odnotowują również mniejszy poziom ciągłego strachu przed śmiercią w danym dniu. Ta sytuacja uległa zmianie. pod koniec wojny. Kiedy naziści tracili wpływy na wschodzie, w wyniku ewakuacji więźniowie zostali zmuszeni do ewakuacji z odległych obozów w kierunku centrum Niemiec, co doprowadziło do załamania się systemu sortowania. Do 1945 roku, w obliczu epidemii, głodu, pracy przymusowej i celowej przemocy, które miały miejsce wszędzie, niemal wszystkie duże obozy stały się ośrodkami masowej zagłady, nawet te położone w głębi Niemiec. Co więcej, przydział więźniów często był mniej jednoznaczny, niż wskazywałyby na to przepisy. Więźniów często kierowano do obozu z wolnymi miejscami.
Kiedy przeciwnicy przyszli z wnętrza ruchu
Wielu czytelników zakłada, że każdy przeciwnik nazistów był outsiderem. To nie do końca prawda i jest to częsta pułapka. Weźmy SA, uliczni bojownicy partii. Jeden z dowódców SA starł się z Hitlerem pod koniec lat dwudziestych i na początku lat trzydziestych XX wieku, a niektórzy nazywają jego frakcję „dysydentami”. Historycy sprzeciwiają się temu określeniu. SA była głęboko oddana ideałom nazistowskim i lojalna wobec Hitlera. Przegrana w wewnętrznej walce o władzę, głównie z SS, nie czyni z kogoś demokraty ani osoby stawiającej opór. W dyskusji poruszono również inną kwestię: Hitler ostatecznie zwrócił się przeciwko SA, ponieważ stała się ona zbyt radykalna dla konserwatywnych elit, które go wspierały.
Kiedy ktoś pyta o przeciwników Hitlera, konieczne jest podzielenie ich na różne grupy. Byli wśród nich ci, którzy stawiali opór z zasady, byli rywale polityczni, którzy przegrali walkę o władzę, a byli też ludzie, którzy po prostu znaleźli się w niewłaściwym miejscu, gdy system potrzebował ludzi. Postrzeganie ich wszystkich jako jednej grupy to najszybszy sposób na błędne interpretowanie historii.
Fotografowie, świadkowie i walka o pamięć
Niektóre z najlepszych dowodów, jakimi dysponujemy, pochodzą od więźniów, którzy ryzykowali wszystko. W Mauthausen siatka ruchu oporu obejmowała dział fotografii. Naziści wyciągali spośród więźniów zawodowych fotografów, aby prowadzili dokumentację i robili zdjęcia. Więźniowie ci przemycali kłody i zdjęcia do kobiety z pobliskiej wioski. Francesc Boix, znany jako fotograf z Mauthausen, to nazwisko, którego warto poszukać, jeśli chcesz zobaczyć, jak odwaga jednego człowieka przyczyniła się do powstania historycznego zapisu.
Zdjęcia te wykorzystano następnie w procesach. W listopadzie 1945 roku czterdziestu oskarżonych zostało osądzonych w Dachau, w samym obozie, i otrzymało numery identyfikacyjne. Grupa składała się z 36 esesmanów, trzech kapo i jednego lekarza cywilnego, Clausa Schillinga, który został powieszony za przeprowadzanie śmiertelnych eksperymentów z malarią na więźniach. Przeprowadzenie procesów na miejscu było istotne, ponieważ budynki mogły zostać przekształcone w sale sądowe i cele, a lokalizacja miała symboliczne znaczenie.
Sprawiedliwość nigdy jednak nie była czysta ani trwała. W latach 1950 i 1951 wiele osób zgromadziło się przed więzieniem Landsberg, domagając się ułaskawienia zbrodniarzy wojennych. W 1951 roku zgromadziło się około 4000 protestujących, w tym rodziny z dziećmi, a demonstracja przerodziła się w przemoc, podczas której skandowano antysemickie hasła. W tamtym czasie prasa często okazywała współczucie skazanym. To przygnębiające przypomnienie, że pamięć to wybór, którego społeczeństwa nieustannie dokonują.
Jak odpowiedzialnie odwiedzać i wspominać
Jeśli masz okazję, odwiedź muzeum osobiście. Jeden z odwiedzających Muzeum Holokaustu w Dallas powiedział, że przebywanie w wagonie towarowym, którym przewożono więźniów, było niezapomnianym przeżyciem. Inna osoba była w Mauthausen trzy razy i wciąż… znajduje kroki i pokoje są niepokojące, gdy wyobrażasz sobie, że są pełne ludzi. Oto kilka praktycznych wskazówek: po pierwsze, zapoznaj się z ofertą konkretnego obozu, zaplanuj spokojny dzień bez sztywnego harmonogramu i zamiast listy kontrolnej postaw na pytanie.
Uważaj na skróty w internecie. Nie jest prawdą, że każde porównanie przeszłości z teraźniejszością jest trafne i nie każde odniesienie do Hitlera jest poważne. Jeśli chcesz ocenić aktualną wypowiedź polityczną w świetle historii, powinieneś najpierw zapoznać się z prawdziwymi historiami prawdziwych tyranii.
Zastanawiasz się, co oznaczały różne oznaczenia więźniów? Przeczytaj nasz blog na Co oznaczały kolorowe trójkąty na mundurach więźniów Sachsenhausen? aby zrozumieć system klasyfikacji stosowany w obozie.
Często zadawane pytania
- Kim byli pierwsi więźniowie Sachsenhausen?
Pierwszymi więźniami byli głównie Niemcy, którzy byli przeciwnikami politycznymi nazistów, tacy jak komuniści, socjaldemokraci i działacze związkowi; podobna sytuacja miała miejsce w innych obozach, na przykład w Mauthausen, który również początkowo był obozem dla więźniów politycznych.
- Czy syn Stalina był naprawdę przetrzymywany w Sachsenhausen i jak zginął?
Tak. Jakow Dżugaszwili został schwytany 16 lipca 1941 roku i zmarł w Sachsenhausen w 1943 roku. Według relacji jego ojciec odmówił zawarcia ugody w sprawie jego uwolnienia.
- Czy więźniowie polityczni byli traktowani lepiej niż inni więźniowie?
Niewiarygodne. Naziści klasyfikowali obozy według kategorii, a Mauthausen znalazł się w kategorii III, oznaczającej najsurowsze traktowanie. Jednak pod koniec wojny system załamał się, ponieważ więźniowie z wielu obozów byli stłoczeni razem, a prawie wszystkie większe obozy stały się miejscami masowej zagłady.
- Czy członkowie SA, którzy starli się z Hitlerem, byli prawdziwymi działaczami ruchu oporu?
Generalnie nie. Chociaż frakcję czasami określa się mianem dysydenckiej, SA była wierna ideałom nazistowskim, a jej przywódcy przegrali wewnętrzną walkę o władzę, zamiast odrzucić reżim.
- Jak mogę dowiedzieć się więcej o tym, co stało się ze sprawcami?
Zacznij od procesów w Dachau z listopada 1945 roku, gdzie w byłym obozie sądzono 40 oskarżonych, w tym lekarza Clausa Schillinga, który został powieszony. Następnie przeczytaj o protestach w Landsbergu z 1951 roku, aby zobaczyć, jak szybko zmieniło się nastawienie opinii publicznej.
