Jeśli kiedykolwiek próbowałeś znaleźć prostą odpowiedź na to pytanie, znasz problem. Niektóre relacje koncentrują się na jednym słynnym więźniu; inne na milionach bezimiennych mężczyzn, a liczby rzadko się zgadzają. Oto jasny i uczciwy przejście tego, co jest faktycznie wiadome, a gdzie sytuacja staje się niejasna.
Pytanie za pytaniem
Osoby poszukujące informacji na ten temat zazwyczaj chcą dowiedzieć się jednej z trzech rzeczy. Chcą wiedzieć, co stało się ze słynnym sowieckim więźniem przetrzymywanym w Sachsenhausen, co stało się ze zwykłymi radzieckimi żołnierzami, którzy trafili w ręce Niemców, lub dlaczego śmiertelność była tak wysoka. Te trzy historie łączą się, a obóz jest miejscem, w którym się spotykają.
Najsłynniejszy więzień: Jakow Dżugaszwili
Jakow Dżugaszwili, najstarszy syn Stalina, został schwytany w lipcu 1941 roku, w pierwszych tygodniach niemieckiej inwazji na ZSRR. W kwietniu 1943 roku zmarł w SachsenhausenNigdy nie ustalono, czy popełnił samobójstwo, czy został zabity przez strażników obozowych, a każdy, kto mówi o tym z całkowitą pewnością, wygładza lukę w dowodach.
Jego droga tam jest lepiej udokumentowana. Najpierw był przetrzymywany w obozie oficerskim w Hammelburgu. Następnie został przeniesiony do Sonderlager A, specjalnego oddziału w Sachsenhausen, przeznaczonego dla ważnych jeńców alianckich. Razem z nim przetrzymywano tam bratanka Mołotowa oraz czterech brytyjskich i irlandzkich więźniów.
Ten szczegół ma znaczenie, ponieważ Sachsenhausen był znany głównie jako obóz dla więźniów politycznych i prominentnych osobistości. Lista przetrzymywanych tam osób jest szokująca:
- Paul Reynaud, przedostatni premier Francji
- Francisco Largo Caballero, premier Drugiej Republiki Hiszpańskiej w czasie wojny domowej w Hiszpanii
- Żona i dzieci następcy tronu Bawarii
- Stepan Bandera, ukraiński przywódca nacjonalistyczny
Jakow nie był więc zwykłym więźniem w zwykłym obozie. Był cennym zakładnikiem, przetrzymywanym w części obozu przeznaczonej właśnie dla niego.
Chcesz dowiedzieć się więcej o innych grupach więzionych w Sachsenhausen? Przeczytaj nasz blog na Więźniowie polityczni w Sachsenhausen: Kim byli przeciwnicy Hitlera? aby zrozumieć, kto stał się celem opozycji politycznej.
Poza jednym człowiekiem: skala sowieckiej niewoli
Sprawa Jakowa jest tą, którą ludzie pamiętają ze względu na jego nazwisko. Cała historia jest o wiele mroczniejsza i dotyczy milionów osób, które nie miały znanego nazwiska.
Najczęściej cytowana liczba to około 5,7 miliona radzieckich żołnierzy, którzy zostali schwytani przez Niemcy, z czego około 3,3 miliona zmarło. Oznacza to śmiertelność na poziomie około 58 procent, jednym z najwyższych odnotowanych kiedykolwiek wśród grup jeńców. Różni autorzy podają różne liczby, wahające się od jednej trzeciej do nawet dwóch trzecich, w zależności od tego, co i kiedy się bierze pod uwagę. Najlepszym podejściem jest przedstawienie tych liczb jako przedziału, a nie pojedynczej wartości. Większość badaczy zgadza się co do ogólnej tendencji: większość radzieckich jeńców nie przeżyła.
Czas również był brutalny. Spośród mężczyzn schwytanych w wielkich okrążeniach na początku wojny blitzkrieg, blisko 80 procent nie zdołało wydostać się z okrążenia. Przeżywalność poprawiła się w dalszej części wojny, kiedy Niemcy dostrzegli, że front się odwraca, a większość radzieckich jeńców, którzy dożyli wyzwolenia, pochodziła z ostatniego roku wojny.
Dlaczego wskaźniki śmiertelności były tak różne
Jedną z rzeczy, które warto zrozumieć, jest różnica w traktowaniu więźniów. Kilka porównań pokazuje to wyraźnie:
- Wśród brytyjskich jeńców wojennych przetrzymywanych w niewoli japońskiej zmarło około 25 procent, choć według innych szacunków odsetek ten wśród jeńców alianckich z Zachodu jest bliższy 30 procentom.
- Wśród Niemców przetrzymywanych przez Amerykanów wskaźnik zgonów wyniósł poniżej 1 procent.
- Średnia śmiertelności Niemców przetrzymywanych przez Brytyjczyków wynosiła około 0,03 procent.
- Wśród brytyjskich jeńców wojennych w niewoli niemieckiej umierało około 3,5–4 procent.
Lekcja płynąca z tych liczb jest dobitna. Utrzymanie jeńców przy życiu nie jest trudne. Katastrofalne liczby na froncie wschodnim nie były wynikiem chaosu wojennego. Odzwierciedlały politykę. planowanie niemieckie Plan dla Wschodu, znany jako Generalplan Ost, przewidywał śmierć dziesiątek milionów Słowian poprzez masakry, głód, niewolniczą pracę i masowe wysiedlenia. Traktowanie jeńców sowieckich idealnie wpisywało się w ten plan.
Dla tych, którzy przeżyli niemieckie obozy, często jedyną drogą ucieczki było wstąpienie do Wehrmachtu i wykonywanie niebezpiecznych prac pomocniczych, co było wyborem niemożliwym.
Druga strona księgi głównej
Sprawiedliwość wymaga przyjrzenia się losowi niemieckich jeńców przetrzymywanych przez Sowietów. Około trzech milionów Niemców zostało schwytanych przez ZSRR i wykorzystanych do pracy przymusowej w gospodarce wojennej i powojennej odbudowie. Współczynnik śmiertelności szacuje się zazwyczaj na około 33–35%. Radzieckie zapisy podają zazwyczaj niższą liczbę, około 15%, czyli około 380 000 zgonów, ale większość historyków traktuje to jako zaniżoną.
Wiele z tych zgonów miało miejsce w latach 1942 i 1943, kiedy sam Związek Radziecki cierpiał głód, a znaczna część jego gruntów rolnych była okupowana. To nie oznacza, że cierpienie jest akceptowalne, ale odróżnia zaniedbanie podczas głodu od celowej eksterminacji. Istnieje zasadnicza różnica między więźniami umierającymi z powodu braku pożywienia w kraju a więźniami głodzonymi celowo.
Skala strat jest wciąż oszałamiająca. Spośród około 91 000 jeńców wziętych do niewoli pod Stalingradem, tylko około 6000 powróciło do domów, a niektóre źródła podają, że do 1953 roku wróciło mniej niż 9700. Nie wszyscy z tych 91 000 byli Niemcami; walczyli na przykład również Rumuni.
Zwolnienia następowały powoli i falami. Większość z 2,8 miliona niemieckich jeńców została uwolniona w 1946 roku, ale około 85 000 zostało uwięzionych pod koniec wojny i skazanych na 25 lat ciężkich robót. Do 1953 roku co najmniej 20 000 osób nadal było przetrzymywanych. Dopiero po śmierci Stalina większość pozostałych została odesłana do domu, a ostatni mężczyzna powrócił w 1956 roku.
Zastanawiasz się, co oznaczały różne oznaczenia więźniów? Przeczytaj nasz blog na Co oznaczały kolorowe trójkąty na mundurach więźniów Sachsenhausen? aby dowiedzieć się, jak klasyfikowani są więźniowie.
Co stało się z radzieckimi jeńcami po powrocie do domu
Ciepłe przyjęcie nie było gwarantowane. Powracający sowieccy jeńcy wojenni byli poddawani procedurze selekcji, mającej na celu odróżnienie kolaborantów i szpiegów od prawdziwych żołnierzy, których potrzebował front. Ci, którzy pracowali dla wroga lub poddali się z przyczyn niezwiązanych z koniecznością wojskową, byli dokładnie badani. Chociaż wielu mężczyzn powróciło w ciężkim stanie zdrowia i zostało przesłuchanych, nie wszyscy trafili do łagrów. Dopiero za czasów Chruszczowa zyskali szersze uznanie i przez długi czas wielu z nich żyło w trudnych warunkach, z niewielkim uznaniem.
Zdjęcia, które wprowadzają w błąd
Jeszcze jedno ostrzeżenie dla tych, którzy badają tę sprawę. Zdjęcia jeńców wojennych mogą być źle zrozumiane. Grupa, która wygląda na dobrze odżywioną i zdrową na celowo zaaranżowanym zdjęciu, w ogóle nie mówi o typowych warunkach, a jest to powszechna taktyka stosowana przez osoby chcące zminimalizować skalę obozów. Zdjęcie uchwyca tylko jeden, wybrany przez kogoś moment, podczas gdy wskaźniki śmiertelności obliczone na podstawie danych z kilku lat dają bardziej wiarygodny obraz.
Często zadawane pytania
- Czy syn Stalina popełnił samobójstwo w Sachsenhausen, czy został zamordowany?
Nie jest to jasne. Zmarł w kwietniu 1943 roku, a dowody wskazują zarówno na samobójstwo, jak i zabójstwo dokonane przez strażników obozowych. Żadne źródło nie rozstrzyga tej sprawy.
- Gdzie Jakow Dżugaszwili był przetrzymywany przed obozem w Sachsenhausen?
Początkowo przetrzymywano go w obozie oficerskim w Hammelburgu, a następnie przeniesiono do Sonderlager A w Sachsenhausen, obozu zarezerwowanego dla ważnych jeńców wojennych alianckich.
- Jaki procent jeńców radzieckich zmarł w niewoli niemieckiej?
Liczby różnią się; często podaje się 3,3 miliona zgonów na 5,7 miliona więźniów, co stanowi około 58 procent. Inne szacunki wahają się od jednej trzeciej do dwóch trzecich, w zależności od zastosowanej metody.
- Ilu niemieckich jeńców zmarło w niewoli sowieckiej i kiedy zostali uwolnieni?
Zazwyczaj szacuje się, że jest to od 33 do 35 procent, choć radzieckie dokumenty podają około 15 procent. Większość została zwolniona w 1946 roku; co najmniej 20 000 osób nadal było przetrzymywanych w 1953 roku, a ostatni powrócił w 1956 roku.
- Kto jeszcze był przetrzymywany w Sachsenhausen oprócz Jakowa?
Razem z Mołotowem w Sonderlager A przetrzymywano bratanka i czterech brytyjskich i irlandzkich więźniów. W obozie przebywały takie osobistości jak Paul Reynaud, Francisco Largo Caballero, Stepan Bandera oraz żona i dzieci następcy tronu Bawarii.
