Je staat op een uitgestrekt, open grindveld. De wind waait eroverheen zonder enige belemmering. Je eerste instinct is om te zoeken naar iets dat deze plek verklaart: een monument, een bord, een enkel object dat je vertelt waar je naar kijkt. Maar er is niets. De leegte ís de verklaring.
Dat is voor de meeste bezoekers van Sachsenhausen de eerste verrassing. Het appelplein, de Appellplatz, ziet er onopvallend uit. Om te begrijpen wat daar gebeurde, moet je begrijpen waarom zo'n doodgewone ruimte de meest gevreesde plek in het kamp was.
Waarom een paradeveld een wapen werd
Sachsenhausen ligt in Oranienburg, net ten noorden van BerlijnHet was zo ontworpen dat alle gebouwen vanuit één punt uitwaaierden: de barakken vormden een halve cirkel en het appelplein bevond zich in het midden, zichtbaar vanaf de toren van de hoofdingang. Deze opstelling maakte het duidelijk dat elke gevangene vanuit één positie kon worden gezien, geteld en gecontroleerd.
Gevangenen moesten in rijen staan en werden tweemaal per dag geteld, ongeacht het seizoen. De telling moest exact zijn; als er een man ontbrak, omdat hij 's nachts was overleden, was ontsnapt of zich in een barak had verstopt, moesten alle mannen blijven staan totdat de aantallen overeenkwamen. Uren verstreken en de mannen, verzwakt en met te weinig voedsel, stonden in hun dunne kleren de hele winterochtend door.
Het plein werd ook gebruikt als strafplaats, aangezien de gevangenen moesten toekijken hoe anderen werden geslagen of geëxecuteerd, met als doel hen voor iedereen te vernederen. De appel werd een machtsritueel: een nummer verving een naam, en een lichaam werd niets meer dan een object dat geteld moest worden.
Dat is het eerlijke antwoord op de vraag in de titel; de gebeurtenissen op het plein waren geen op zichzelf staand incident, maar een dagelijks systeem van uitputting, terreur en openbare wreedheid dat jarenlang openlijk werd uitgevoerd.
Wil je meer weten over een ander aspect van het dagelijks leven van de gevangenen in Sachsenhausen? Lees dan onze blog over... De schoenproefbaan van Sachsenhausen: waarom gevangenen gedwongen werden kilometers te marcheren om meer te weten te komen over de gedwongen marsen en de arbeid aan het spoor.
De fout die bijna iedereen maakt: de kampen door elkaar halen.
Als je online onderzoek doet naar de geschiedenis van concentratiekampen, zul je een hardnekkige verwarring tegenkomen. Mensen halen de verhalen van verschillende kampen door elkaar. Het bekendste voorbeeld is Dachau, vlakbij München, dat op 29 april 1945 door Amerikaanse troepen werd bevrijd.
De bevrijding van Dachau is de bron van een beroemde en omstreden foto. Het onderschrift beweert meestal dat gevangenen op het punt staan een SS-bewaker met een schop te executeren. Historici en oplettende lezers hebben dit sterk betwist. Volgens één interpretatie toont de foto helemaal geen executie. Volgens die interpretatie stond een groep bewakers opgesteld, rende er één weg en werd neergeschoten, en de anderen dachten dat ze geëxecuteerd werden en lieten zich op de grond vallen. Vandaar dat een paar mannen op de foto nog overeind staan.
Wat niet ter discussie staat, is dat er represailles plaatsvonden. Schattingen van het aantal SS-bewakers dat na de bevrijding in Dachau om het leven kwam, lopen uiteen van ongeveer 35 tot 50. Sommige bronnen zeggen dat Amerikaanse troepen systematisch op de bewakers schoten, terwijl andere beschrijven hoe gevangenen zich daarbij aansloten. Soldaten van het 157e Infanterieregiment hadden net wagons vol rottende lichamen gevonden. Hun woede is gemakkelijk voor te stellen en is niet iets om te romantiseren.
Dit zaken voor Sachsenhausen Omdat de twee plaatsen door elkaar lopen. Amerikaanse troepen hebben Sachsenhausen niet bevrijd. Het werd eind april 1945 bevrijd door Sovjet- en Poolse troepen, nadat de SS al duizenden gevangenen in dodenmarsen had weggevoerd. Als je een bezoek plant en het verhaal van Dachau verwacht, mis je het verhaal dat zich afspeelt op de plek waar je daadwerkelijk staat.
Het proces dat het plein weer in de schijnwerpers zette.
Decennialang leek de vraag wie verantwoordelijk was voor wat er in Sachsenhausen was gebeurd een afgesloten hoofdstuk. Totdat een rechtszaal het weer opende.
Josef Schütz, die tussen 1942 en 1945 in het kamp verbleef, werd veroordeeld tot vijf jaar gevangenisstraf wegens medeplichtigheid aan moorden. Hij was 101 jaar oud, de oudste persoon ooit die terechtstond voor misdaden uit het nazi-tijdperk.
De reacties waren verdeeld, en het is de moeite waard om de argumenten te kennen, omdat je ze van andere bezoekers in andere versies zult horen. De ene kant vond dat het veel te laat en zinloos was om een man van die leeftijd te straffen. Een andere kant betoogde dat hij destijds in de twintig was en dus nergens de leiding over kon hebben, en dat als bewakers worden berecht, iedereen die niet heeft ingegrepen ook moet worden berecht.
Het andere argument had aanzienlijke juridische waarde, aangezien men geen gezagspositie hoeft te bekleden om medeplichtig te zijn; het is voldoende om deel te hebben genomen aan een systeem waarvan je weet dat het mensen doodt, en de wachtposten en het appelplein maakten deel uit van de methoden van dat systeem.
Het weerlegt ook het argument dat mensen geen alternatief hadden. Hoewel vaak wordt beweerd dat gewone Duitsers geen keuze hadden, hebben historici die eenheden zoals Politiebataljon 101 hebben onderzocht, ontdekt dat de commandant zijn mannen de keuze gaf om niet deel te nemen aan de moordpartijen. Het is waar dat niet iedereen zich veilig kon terugtrekken en dat er rekening moest worden gehouden met de situatie. De opvatting dat weigeren altijd onmogelijk was, klopt echter niet. Slechts een klein aantal Duitsers sloot zich ooit aan bij de nazi-partij, en veel volwassenen verzetten zich in stilte of hielden afstand.
Hoe het voelt om er vandaag te lopen
Bezoekers die Ik heb over dit terrein gewandeld. Ze beschrijven dezelfde twee gewaarwordingen. De ene is de schok over hoe gewoon de omgeving is. In Dachau merkte een bezoeker op dat het kamp midden in de stad ligt, met huizen pal tegen de hekken aan. Het is niet afgelegen. Oranienburg heeft een vergelijkbaar karakter: een normale stad, een normale woon-werkverkeerroute en een kamp aan het einde van de straat.
De andere variant is een plotselinge, zware gewaarwording. Iemand die na een wild Oktoberfest-weekend op tournee was geweest, vertelde dat hij door de reis meteen nuchter was geworden. Een ander was twee keer geweest en wilde als eerbetoon een derde keer gaan, met de woorden: je moet erbij zijn om het te begrijpen.
Dit is wat ik tegen een vriend zou zeggen die de dag aan het plannen is.
- Hoe er te komen: Neem vanuit het centrum van Berlijn de S-Bahn naar Oranienburg; de reis duurt minder dan een uur. Vanaf daar is het ongeveer twintig minuten lopen naar het monument. Controleer voor vertrek de actuele dienstregeling en openingstijden.
- Tijd: Trek er minstens een halve dag voor uit. Het Roll Call Square is slechts het begin. De kazerne, de executieplaats en de tentoonstellingen verdienen ook alle aandacht.
- Tempo: Plan niet direct na de vorige activiteit een tweede activiteit in. Zorg voor een rustige avond.
- Eerst de context: Lees voor je aankomst een kort overzicht van het kampsysteem. Concentratiekampen en vernietigingskampen waren verschillende instellingen, en het kennen van het verschil verandert hoe je interpreteert wat je ziet.
Wil je meer weten over de medische geschiedenis van het kamp? Lees dan onze blog over De ziekenboeg van Sachsenhausen: geneeskunde, moord en menselijke experimenten om te onderzoeken wat daar heeft plaatsgevonden.
Waarom het zien in kleur en het horen van de bron de zaken verandert.
Veel mensen wijzen naar hetzelfde keerpunt, het moment waarop de geschiedenis niet langer ver weg aanvoelde. In één geval was dat het zien van kleurenfoto's, omdat zwart-witfoto's het verleden laten lijken alsof het uit een compleet andere wereld komt, terwijl het zich in werkelijkheid slechts tachtig jaar geleden afspeelde, binnen de tijdspanne van één mensenleven. In andere gevallen herinneren ze zich bezoeken van overlevenden aan de klas, waarbij een oudere man openhartig sprak en de aanwezige volwassenen stil werden.
Veel van de soldaten die de kampen bevrijdden, spraken er daarna nauwelijks over. Een kleinzoon herinnerde zich de angstige en hulpeloze blik in de ogen van zijn grootvader toen Dachau ter sprake kwam. Een andere familie kreeg slechts één zinnetje advies van een grootvader die veteraan was. Onderzoekers hebben dit patroon ook opgemerkt: degenen die daadwerkelijk in de kampen hadden gestaan, waren vaak minder bereid erover te praten dan mensen die ze nooit hadden gezien.
Die stilte maakt deel uit van de geschiedenis. Het is de moeite waard om die stilte met je mee te dragen naar het plein.
Een opmerking over ontkenning
Je kunt online of in het echt iemand tegenkomen die beweert dat het bewijsmateriaal verzonnen is, meestal door te wijzen op een detail zoals de hoogte van een schoorsteen. Deze argumenten berusten op één truc: kies een vreemd detail en beweer vervolgens dat alles instort als het er niet in past.
Het bewijsmateriaal werkt niet zo. Het omvat bergen getuigenissen van overlevenden, bekentenissen en geschriften van daders, en Duitse documentatie over de programma's. Wetenschappers discussiëren voortdurend over details, en dat is normaal. De basisfeiten staan niet ter discussie.
Veelgestelde vragen
- Werden SS-bewakers na de bevrijding werkelijk met schoppen geëxecuteerd?
De beroemde foto met dat onderschrift is omstreden. Volgens een veel herhaalde interpretatie toont de foto bewakers die op de grond vielen nadat een man was weggerend en neergeschoten, en niet een executie. Represailles tegen bewakers vonden wel degelijk plaats in Dachau, waarbij naar schatting 35 tot 50 mensen om het leven kwamen, maar de foto is geen betrouwbaar bewijs voor de details.
- Zijn de bewakers op de achtergrond van die foto ook gedood?
Sommige bronnen beweren dat velen van hen werden neergeschoten door een Amerikaanse mitrailleurman, waarbij het aantal vaak wordt geschat op ongeveer 60. Historici verschillen van mening over de exacte volgorde en het aantal, dus wees voorzichtig met elke afzonderlijke vermelding.
- Zou een jonge bewaker verantwoordelijk gehouden kunnen worden als hij niet de leiding had?
Ja. In de zaak Schütz veroordeelde een rechtbank een man van in de twintig wegens medeplichtigheid aan moorden in Sachsenhausen. Medeplichtigheid houdt in dat men deelneemt aan het moordsysteem, niet dat men een bevelvoerende positie bekleedt.
- Was het voor Duitsers werkelijk onmogelijk om deelname te weigeren?
Niet altijd. Historici wijzen op politiebatallion 101, waarvan de commandant de mannen de kans bood om zich terug te trekken uit de moordpartijen. Slechts een minderheid van de Duitsers was lid van de nazi-partij op het hoogtepunt van de macht, en veel mensen hielden afstand of boden in stilte weerstand.
- Wat gebeurde er met gevangenen na de bevrijding, zoals mannen die vervolgd werden vanwege hun homoseksualiteit?
Sommigen kregen geen echte vrijheid. Omdat homoseksualiteit in die tijd nog steeds strafbaar was in Duitsland, werden sommige gevangenen die vanwege hun homoseksualiteit waren vervolgd, na de bevrijding van de kampen overgeplaatst naar gewone gevangenissen.
