U hebt de foto wellicht gezien: rijen mannen in gestreepte uniformen, elk met een klein roze driehoekje op de borst genaaid, die in een kampeerterrein in Sachsenhausen Op 19 december 1938 werd de roze driehoek gefotografeerd. Deze circuleert elk jaar opnieuw, meestal met het onderschrift dat de mannen werden bevrijd toen de oorlog eindigde. Dat klopt niet, en dat is juist het belangrijkste om te begrijpen over de roze driehoek. Voor veel van deze mannen betekende bevrijding niet het einde van de straf.
Hier is het volledige verhaal, inclusief de delen die zelden in het onderschrift terechtkomen.
Waarom de roze driehoek überhaupt bestaat
Het nazikampensysteem gebruikte gekleurde driehoeken om gevangenen in één oogopslag te sorteren. Politieke gevangenen, meestal communisten, droegen rood. Mensen die als beroepscriminelen werden beschouwd, droegen groen. Degenen die als 'asociaal' werden bestempeld, een verzamelcategorie waartoe ook Roma behoorden, droegen zwart. Joodse gevangenen droegen geel, vaak in combinatie met een andere kleur. Mannen die gearresteerd waren op grond van de wet tegen homoseksualiteit droegen roze.
Het meest verrassende is de plaats die de roze driehoek inneemt in de Duitse rechtsgeschiedenis. Sinds 1871 was homoseksualiteit strafbaar gesteld door paragraaf 175 van het Wetboek van Strafrecht. Niettemin, vóór de opkomst van de nazi's, Berlijn kende een bloeiperiode. homoseksuele cultuur. De eerste organisatie ter wereld die campagne voerde voor homorechten werd daar in 1897 opgericht, en in de jaren twintig ontstonden er speciale clubs, tijdschriften en een publiek debat dat nergens anders in Europa zijn weerga had. Hoewel de wet bestond, was de handhaving ervan beperkt. Omdat de rechtbanken bewijs van penetratieve seks eisten, waren veroordelingen zeldzaam en boetes gebruikelijk.
De tolerante houding kwam in 1933 ten einde toen de nazi's het Instituut voor Seksuele Wetenschappen in Berlijn binnenvielen en verwoestten, de bibliotheek in brand staken en de clubs sloten. In 1935 wijzigden ze paragraaf 175 om bijna elke vorm van intimiteit tussen mannen te vervolgen en schaften ze de eerdere eis van concreet bewijs af.
Hoe wisten ze wie homoseksueel was?
Dit is de vraag die mensen het vaakst stellen, en het eerlijke antwoord is verontrustend: vaak hadden ze het niet hoeven weten.
Een regime dat gebouwd is op beschuldigingen heeft alleen maar een vermoeden nodig en een publiek dat bereid is ernaar te handelen. Verschillende factoren voedden de machine:
- De politie beschikte al over dossiers. De autoriteiten hadden gegevens over mannen die eerder waren gearresteerd of bij de politie bekend waren, en ze namen de ledenlijsten en logboeken door van de gelegenheden die ze net hadden gesloten.
- Buren werden aangemoedigd om meldingen te doen. Een vrijgezel die nooit met vrouwen werd gezien, of een man met een constante stroom mannelijke bezoekers, kon met één telefoontje worden aangegeven.
- De druk nam toe tijdens de verhoren. De politie drong er bij de gearresteerde mannen op aan om anderen te noemen, en in een gemeenschap die zelfs in een grote stad klein was, leidde één arrestatie tot vele andere.
- Chantage en informanten deden de rest. Afpersing vormde al vóór 1933 een gevaar voor homoseksuele mannen, en onder de nazi's werd het een instrument van de staat.
Autoritaire bewegingen hebben altijd een vijand nodig om de samenleving van te redden, en hetzelfde patroon van beschuldigingen en zondebokken zien we ook in andere regimes en tijdperken. De roze driehoek was daar een gevolg van.
Wil je meer weten over een andere groep die in Sachsenhausen gevangen zat? Lees dan onze blog over Politieke gevangenen in Sachsenhausen: wie waren Hitlers tegenstanders? om te begrijpen wie het doelwit was vanwege hun verzet tegen het naziregime.
Wat is er precies met de mannen gebeurd?
De exacte aantallen verschillen per bron, maar het algemene beeld is goed gedocumenteerd. Tussen 1933 en 1945 werden naar schatting 100.000 mannen gearresteerd op verdenking van homoseksualiteit. Ongeveer 50.000 van hen werden formeel veroordeeld. De meesten van hen zaten hun straf uit in gewone gevangenissen, terwijl naar schatting 5.000 tot 15.000 naar concentratiekampen werden gestuurd. Onderzoeker Rüdiger Lautmann heeft betoogd dat het sterftecijfer onder gevangenen in de roze driehoek wel 60 procent had kunnen bedragen.
Overlevenden en historici beschrijven een buitengewoon harde behandeling. Gevangenen in de roze driehoek kregen vaak de zwaarste werktaken toegewezen onder het beleid dat bekend stond als "Uitroeiing door arbeid". Ze werden niet alleen door bewakers, maar soms ook door medegevangenen met vijandigheid bejegend, en velen werden doodgeslagen. De driehoek zelf werd een doelwit voor mishandeling.
Sommige mannen werden op last van de rechter gecastreerd, anderen werden onderworpen aan medische experimenten die hen moesten 'genezen'. Een van de meest verontrustende voorvallen betrof het dwingen van homoseksuele gevangenen tot seksueel contact met vrouwen in de bordelen van het kamp, een poging om hun geaardheid te veranderen die neerkwam op verkrachting aan beide kanten. Het werkte niet, wat niemand verbaasde behalve degenen die het uitvoerden.
Het deel dat in het onderschrift ontbreekt: 1945 was geen vrijheid.
Toen de kampen werden bevrijd, bevrijdden de geallieerde troepen de meeste overlevenden. Maar paragraaf 175 bleef van kracht, en de nazi-versie ervan bleef in West-Duitsland meer dan twee decennia geldig. Sommige homoseksuele overlevenden werden teruggestuurd naar de gevangenis om hun straf uit te zitten. Tijd doorgebracht in een concentratiekamp werd vaak niet meegerekend in de looptijd.
De aantallen zijn verbijsterend. In West-Duitsland werden tussen 1945 en 1969 ongeveer 100.000 mannen gearresteerd op grond van deze wet. De strengere nazi-formulering bleef van kracht tot 1969, toen seksuele relaties tussen volwassenen van 21 jaar en ouder met wederzijds goedvinden werden gedecriminaliseerd. De betreffende paragraaf werd pas in 1994 volledig geschrapt.
Overlevenden werden ook uitgesloten van compensatie omdat hun veroordelingen technisch gezien nog steeds geldig waren. Velen hielden verborgen wat hen was overkomen. Sommigen vernietigden hun driehoekjes en documenten na hun vrijlating uit angst opnieuw gepakt te worden, wat een van de redenen is waarom fysiek bewijsmateriaal tegenwoordig zo schaars is. De Duitse regering bood pas in 2002 haar excuses aan de homogemeenschap aan.
Dit is niet uniek voor Duitsland. Homoseksualiteit was in grote delen van Europa en in veel andere landen strafbaar, en decennialang heerste in het Westen de opvatting dat homoseksuelen immoreel of geestelijk ziek waren. Alan Turing, die een belangrijke rol speelde in de overwinning in de oorlog, werd door de staat die hij diende chemisch gecastreerd. Zijn verhaal, en de verhalen van de overlevenden, horen bij elkaar.
Het monument waarvan de installatie tien jaar duurde.
Als je Dachau bezoekt, vlakbij München, vind je er markeringen voor de vervolgde groepen, met de bijbehorende kleuren en driehoeken. Jarenlang ontbrak de roze driehoek.
Dit is wat er gebeurde. In 1985 gaven activisten in München opdracht tot een gedenksteen ter nagedachtenis aan de homoseksuele slachtoffers van het nationaalsocialisme. Het Internationale Dachau Comité, een vereniging van ex-gevangenen, stond de plaatsing ervan op het terrein van het kamp niet toe. In 1988 werd de steen tijdelijk voor een protestantse kerk op dezelfde locatie geplaatst. Een monument voor de homoseksuele slachtoffers werd pas in 1995 op het terrein van het kamp zelf geplaatst.
Die vertraging zegt evenveel over de naoorlogse wereld als over de kampen zelf. Erkenning kwam langzaam, en pas nadat mensen ervoor hadden gestreden.
Van schandvlek tot symbool van verzet
De homogemeenschap heeft de roze driehoek later weer in bezit genomen. In de jaren zeventig gebruikten activisten het symbool om te strijden tegen de uitwissing van homoseksuele mannen uit de Holocaustgeschiedenis. In 1987 koos de aids-activistengroep ACT UP de driehoek als embleem, maar dan met de punt naar boven. De regenboogvlag is sindsdien het meest gangbare internationale symbool geworden, maar de roze driehoek leeft voort in monumenten voor mensen die vanwege hun seksualiteit werden vervolgd.
Wat kunnen we hieruit leren?
Als je drie dingen onthoudt, laat het dan deze zijn:
- De roze driehoek markeerde een minderheid van homoseksuele mannen. De meesten van de arrestanten kwamen in het reguliere gevangenissysteem terecht, terwijl in de kampen een kleinere, meer mishandelde groep werd vastgehouden.
- De vervolging hield niet op in 1945, en het rechtssysteem dat de nazi's had overleefd, bleef overlevenden decennialang straffen.
- Herinnering is politiek. De strijd om herinnerd te worden, van het verdwenen gedenkplaatje in Dachau tot de excuses uit 2002, werd gewonnen door mensen die weigerden het verhaal te laten verdwijnen.
Wil je ontdekken wat er met de Sovjetgevangenen in Sachsenhausen is gebeurd? Lees dan onze blog over dit onderwerp. Sovjetkrijgsgevangenen in Sachsenhausen: wat is er met hen gebeurd? voor een nadere blik op hun ervaringen.
Veelgestelde vragen
- Hoe identificeerden de nazi's homoseksuele mannen?
De autoriteiten maakten voornamelijk gebruik van aangiften en bestaande politiedossiers, zoals ledenlijsten, logboeken en eerdere arrestatieverslagen van de club, en vroegen ook buurtbewoners om eventuele vermoedens te melden. Toen de mannen werden ondervraagd, noemden ze anderen, en afpersing, in combinatie met de aanwezigheid van informanten, verklaarde de rest van de zaken. In veel gevallen was een gerucht al voldoende.
- Werden homoseksuele gevangenen vrijgelaten toen de kampen werden bevrijd?
Niet altijd, aangezien paragraaf 175 van kracht bleef; sommige overlevenden werden teruggestuurd naar de gevangenis om de rest van hun straf uit te zitten en kregen over het algemeen geen compensatie omdat hun veroordelingen nog steeds als geldig werden beschouwd.
- Waarom was er zo lang geen roze driehoekig monument in Dachau?
Een vereniging van ex-gevangenen weigerde toestemming te geven voor de plaatsing van een gedenksteen die in 1985 was besteld. De steen werd in 1988 voor een kerk geplaatst en pas in 1995 werd er een monument op het kampterrein zelf onthuld.
- Wat betekenden de andere driehoekskleuren?
Rood markeerde politieke gevangenen, voornamelijk communisten, en groen markeerde mensen die als criminelen werden beschouwd. Zwart markeerde degenen die als 'asociaal' werden bestempeld, waaronder Roma, en geel markeerde Joodse gevangenen. Roze was voor mannen die waren gearresteerd op grond van de wet tegen homoseksualiteit, en sommige gevangenen hadden gecombineerde of aanvullende markeringen.
- Wanneer heeft Duitsland de wet eindelijk ingetrokken en excuses aangeboden?
De strenge nazi-versie van paragraaf 175 bleef in West-Duitsland van kracht tot 1969, toen seks tussen vol consenting volwassenen van 21 jaar en ouder werd gedecriminaliseerd. De paragraaf werd in 1994 volledig afgeschaft en de Duitse regering bood in 2002 formeel haar excuses aan de homogemeenschap aan.
