Meest bezoekers van Sachsenhausen Loop door de hoofdingang, fotografeer de ijzeren letters, loop rond het driehoekige appelterrein en vertrek in de overtuiging dat je het kamp hebt gezien. Dat is niet zo. Weg van het hoofdterrein, bij het kanaal in de buurt van Oranienburg, ligt de plek die de gevangenen het meest vreesden: de Klinkerwerk, de steenfabriek van het kamp.
Deze gids legt uit wat het Klinkerwerk was, waarom een opdracht daar voelde als een doodvonnis en hoe je de locatie met respect kunt bezoeken.
Waarom het Klinkerwerk is ontstaan
De Klinkerwerk ontstond uit de bouwambities van de nazi's. Hitlers plannen voor een herbouwd Berlijn, die Albert Speer zou uitvoeren, vereisten enorme hoeveelheden baksteen, steen en cement. In april 1938 richtte de SS een eigen bedrijf op om hierin te voorzien, de Deutsche Erd- und Steinwerke GmbH (DEST). De steenfabriek werd die zomer opgezet als een pronkstuk met moderne tunnelovens en droogpersinstallaties. In augustus van dat jaar begonnen de gevangenen met de bouw van de steenfabriek, die vervolgens werd uitgerust met moderne technologie. Het doel was om de SS een belangrijke leverancier van bouwmaterialen te maken, terwijl concentratiekampgevangenen als arbeidskrachten werden ingezet die vrijwel niets kostten.
Locatie: Buiten het hoofdkamp
De steenfabriek lag ver buiten het hoofdkamp. Gevangenen kregen in augustus 1938 de opdracht om de fabriek te bouwen, vlakbij een sluis net ten noorden van Lehnitz, in de buurt van Oranienburg. De fabriek lag aan het kanaal omdat de stenen bedoeld waren om Reis per boot naar BerlijnHet monument daar toont nog steeds het havenbekken en de kade waar vroeger kranen bakstenen op schepen laadden. De klei kwam uit een groeve in het nabijgelegen Zehlendorf.
Baksteenproductie en de connectie met Berlijn
De Klinkerwerk moest de grootste klinkerfabriek ter wereld worden, met als doel de productie te verzorgen voor de grote gebouwen die voor Berlijn gepland stonden. In werkelijkheid mislukte het project. Hoewel de fabriek over moderne apparatuur beschikte, werden de gevangenen gedwongen primitieve gereedschappen te gebruiken en onder onmenselijke omstandigheden te werken. De SS besefte al snel dat de fabriek een mislukking was op het gebied van planning. Het voldeed nooit aan de visie van de oprichters. Wat het wél produceerde, was de dood.
Welke gevangenen werden daarheen gestuurd?
Aanvankelijk kwamen de arbeiders dagelijks vanuit het hoofdkamp. Honderden gevangenen marcheerden dagelijks naar het beboste terrein om de enorme werkplaatshallen te bouwen, de dokken aan te leggen en de fabrieksgebouwen en woningen op te zetten. Later vervoerde de SS tot wel 2000 gevangenen per dag naar het terrein.
Politieke gevangenen, Joodse gevangenen en mannen die als 'asociaal' werden vervolgd, werkten allemaal onder controle van de SS. Homoseksuele mannen, herkenbaar aan de roze driehoek, werden vaak in strafcommando's geplaatst met nog zwaardere omstandigheden. Dit omvatte ook de Klinkerwerk, waar ze in 1942 het doelwit werden van een massamoord (zie de tijdlijn hieronder).
De strafcompagnieën en de "doodseenheid"
De tewerkstelling in de Klinkerwerk-buitendienst werd gevreesd als een straf en zelfs als een doodvonnis. Het monument beschrijft het strafcommando als een van de meest verschrikkelijke plekken waar mensen door anderen werden vermoord, en historici noemen de locatie het slachtveld van Sachsenhausen. Tijdens een Sovjet-militair tribunaal in 1947 getuigde de voormalige commandant van het strafcommando dat in de zomer van 1942 dagelijks tussen de 12 en 15 van de 70 tot 80 manschappen om het leven kwamen.
De SS gebruikte dekmanteltermen voor dit geweld. Gevangenen tot uitputting drijven werd "Sport treiben" (sporten) genoemd, en de strafeenheid was officieel een "Sonderkommando" (speciale eenheid). Wanneer je de term 'werkeenheid' in de archieven tegenkomt, bedenk dan dat de gebruikte taal bedoeld was om de ware betekenis te verbergen.
Arbeidsomstandigheden en de reden waarom de sterfte zo hoog was
De sterfgevallen in de Klinkerwerk hadden verschillende oorzaken die elkaar versterkten:
- Uitputtend werk met primitieve werktuigen. Het graven, sjouwen en laden ging door in een tempo dat de lichamen van de gevangenen niet aankonden.
- Honger en uitputting. Veel gevangenen stierven aan ondervoeding en uitputting.
- Opzettelijk geweld. Bewakers sloegen en vermoordden gevangenen, ensceneerden "ongelukken" en schoten gevangenen dood vanwege vermeende ontsnappingspogingen.
Duizenden gevangenen werden gedwongen om op de locatie te werken. Het exacte aantal gevangenen en doden is onbekend.
Overige vormen van dwangarbeid op de locatie
De baksteenproductie was niet het enige werk. De haven van de Klinkerwerk maakte het tot een knooppunt voor de overslag van materialen. Vanaf 1942 demonteerde het zogenaamde Speer-detachement geborgen materiaal zoals kabels en mijnen uit bezette landen en laadde teruggevonden edelmetalen van militair belang op schepen. site ook direct Het diende de oorlogseconomie. In 1942 en 1943 werd de steenfabriek gedeeltelijk omgebouwd voor wapenproductie, en vanaf 1943 produceerden gevangenen er granaten.
Hoe het Klinkerwerk zich tijdens de oorlog ontwikkelde
- 1938: De bouw begint. Dagelijks marcheren gevangenen vanuit het hoofdkamp naar buiten om de werken en de haven te bouwen.
- 1941: In april, wanneer de barakken voltooid zijn, wordt het Klinkerwerk een zelfstandig onderdeelkamp van Sachsenhausen met een eigen administratie. Gevangenen worden ondergebracht in barakken op het terrein.
- 1942: In de zomer voerde de SS een gerichte moordpartij uit op homoseksuele mannen in het subkamp. De aantallen verschillen per bron. Het Sachsenhausen Memorial registreert meer dan 100 gevangenen met de roze driehoek die tussen juni en september 1942 om het leven kwamen door mishandeling, geënsceneerde ongelukken of schietpartijen tijdens vermeende ontsnappingspogingen. Het Sachsenhausen Memorial, de deelstaatregering van Brandenburg en de LSVD spreken van ongeveer 200 slachtoffers van de moordpartij in 1942.
- 1942 tot 1943: De werkzaamheden verschuiven gedeeltelijk naar de wapenproductie.
Wil je ontdekken hoe de dwangarbeid in Sachsenhausen de Duitse industrie ten goede kwam? Lees dan verder. Hoe Duitse bedrijven profiteerden van de dwangarbeid van gevangenen in Sachsenhausen om te leren hoe bedrijven gevangenen als dwangarbeiders inzetten.
Het einde van de oorlog
Op 10 april 1945 verwoestte een geallieerde luchtaanval het subkamp Klinkerwerk bijna volledig en kwamen talloze gevangenen om het leven. De SS ontbond vervolgens het subkamp en bracht de gevangenen terug naar het hoofdkamp. Het hoofdkamp zelf werd enkele dagen later geëvacueerd door middel van gedwongen marsen en op 22 april bevrijd door Sovjet- en Poolse troepen. Het terrein van de steenfabriek is nog steeds een begraafplaats, met de stoffelijke resten van slachtoffers die nog steeds in de grond en het aangrenzende kanaal te vinden zijn.
Wat u vandaag kunt zien
Het Klinkerwerk is geen gepolijst museum, en dat is juist hoe het gezien moet worden. Op het terrein bevindt zich nu een toegankelijke openluchttentoonstelling vlakbij de Lehnitz-sluis. Deze openluchttentoonstelling van circa 700 vierkante meter werd in december 2011 geopend. Raadpleeg de website van het monument voor actuele informatie over de toegankelijkheid voordat u erheen gaat. Verwacht:
- Ruïnes en contouren. Het grootste deel van de fabriek werd in 1945 verwoest, dus je ziet er verweerde resten en de indeling van het terrein in plaats van intacte gebouwen.
- Informatieborden en een model. De tentoonstelling omvat een betonnen reliëf van 2 x 3 meter, op een schaal van 1:750, waarop de grotendeels verwoeste werken zijn afgebeeld.
- Het havenmonument. Dörte Eggert-Heerdegen en Kamel Louafi ontwierpen een monument dat op 20 april 2015 werd onthuld aan de oude kade. De muren van cortenstaal rijzen op uit de overkant van de kade, alsof ze uit het water komen.
- Een begraafplaats. Beschouw de hele plek als een graf.
Je kunt er vanuit Berlijn met de trein naar Oranienburg komen, en vervolgens met de bus, fiets of te voet verder. voet richting Lehnitz Sluiting op de B273. Neem de tijd, want de meeste bezoekers brengen hier veel minder tijd door dan bij het hoofdmonument. Fietsen en het duwen van fietsen zijn verboden op het terrein van het Sachsenhausen-monument, dus laat uw fiets achter bij de daarvoor bestemde fietsenrekken. bij een bezoek aan het belangrijkste monumentNeem de tijd, want de meeste bezoekers brengen hier veel minder tijd door dan bij het hoofdmonument.
De vraag die elke bezoeker stelt
Als je er lang genoeg blijft, zal iemand zich afvragen hoe gewone mensen dit hebben kunnen doen. Historici spreken van ontmenselijking, de geleidelijke vernedering en het gebruik van bureaucratische taal die de moord verhulde onder administratieve frasen. De Klinkerwerk is een voorbeeld van een economie van wreedheid, gecontroleerd door klerken, ingenieurs en beheerders die mensen als grondstof beschouwden.
Veelgestelde vragen
- Was de dwangarbeid in de kampen productief, of slechts een straf?
Hetzelfde gold: de steenfabriek was bedoeld om te voldoen aan de eisen van de bouwprogramma's van het regime, maar het verhogen van de productie was nooit het enige doel. Sterker nog, het werk werd vaak georganiseerd met als doel de gevangenen uit te putten en te doden, waardoor productiviteit en wreedheid onderdeel waren van hetzelfde systeem.
- Waarom werd het klinkerwerk meer gevreesd dan andere werkzaamheden?
De omstandigheden waren zwaarder, het toezicht brutaler en de tijd om te overleven korter. Gevangenen wisten dat een gevangenisstraf daar wellicht niet te overleven was.
- Maakt het Klinkerwerk deel uit van het hoofdmonument van Sachsenhausen?
Het is een aparte locatie buiten het hoofdkamp, die deel uitmaakt van het herdenkingslandschap. Plan een bezoek hiervoor.
- Werd de Klinkerwerk voor iets anders gebruikt dan de productie van bakstenen?
Ja. Vanaf 1942 werd het gebruikt voor het demonteren en verschepen van geroofd materiaal, en het werd gedeeltelijk omgebouwd voor wapenproductie.
- Wie was het doelwit van de aanslag op de Klinkerwerk in 1942?
Homoseksuele mannen werden daar doelbewust geplaatst en die zomer in grote aantallen vermoord, naar schatting tussen de 100 en 200 of meer slachtoffers. Deze gebeurtenis wordt nu jaarlijks herdacht.
