Hoe Oost-Duitsland Sachsenhausen tot een nationaal gedenkteken maakte

Als je door de poorten van een concentratiekamp loopt, ben je op zoek naar een eenvoudige geschiedenisles. Maar dan valt je iets vreemds op: een 40 meter hoge betonnen obelisk torent boven het terrein uit, in de verte doemt een standbeeld van een Sovjet-soldaat op, en de meeste barakken die je je had voorgesteld, zijn verdwenen. Waar zijn ze dan gebleven, en waarom voelt het terrein aan alsof het is ingericht als een theaterdecor?

Het antwoord is dat je je midden in twee lagen geschiedenis bevindt. De ene is het kamp zelf. De andere is wat Oost-Duitsland besloot dat het kamp moest betekenen. Om dit te begrijpen Sachsenhausen, dan moet je ze allebei lezen.

De dag waarop het kamp een monument werd

Walter Ulbricht, leader of the SED, opened Sachsenhausen as a national memorial on April 23, 1961. If the site of a concentration camp were managed properly, it could act as evidence that the GDR had been on the correct side of history.

De herinrichting diende dus twee doelen tegelijk. Ze was een eerbetoon aan de mensen die in het kamp hebben geleden en zijn omgekomen, en ze bracht het officiële antifascistische verhaal van de DDR tot uitdrukking. De ontwerpers bouwden het als een nationaal gedenkteken en als een monument voor wat zij de „Triomf van het antifascisme“ noemden. Bezoekers die de indeling bestuderen, zullen opmerken hoe herdenking en politieke boodschappen met elkaar verweven zijn: de locatie eert de doden en maakt tegelijkertijd een statement over het heden.

De obelisk en de rode driehoeken

Het middelpunt van de herinrichting uit 1961 is een 40 meter hoge betonnen obelisk. Daarop zijn 18 rode driehoeken aangebracht, het insigne dat de nazi’s politieke gevangenen dwongen te dragen. De keuze voor dit symbool zegt alles over het verhaal dat hier wordt verteld.

In het DDR-verhaal werd het communistische verzet bovenaan een hiërarchie van slachtoffers geplaatst. Politieke gevangenen, en vooral communisten, werden afgeschilderd als helden wier strijd in een overwinning uitmondde. Mensen die het doelwit waren vanwege wie ze waren, in plaats van wat ze geloofden, werden naar de marge verdrongen.

De feiten zijn genuanceerder dan vaak wordt voorgesteld. Joodse slachtoffers ontbraken in 1961 niet: kort voor de opening werd in barak 38 een Museum van de Verzetsstrijd en het Lijden van Joodse Burgers ingericht. Maar dit museum paste in een kader waarin het politieke en communistische verzet centraal stond, en de vervolging van Joden kreeg in vergelijking daarmee relatief weinig aandacht. Jehovah’s Getuigen en homoseksuele gevangenen kregen weinig of geen erkenning in het officiële verhaal, en ook Roma en Sinti waren daarin grotendeels afwezig.

Ook het landschap werd opnieuw vormgegeven

De DDR deed meer dan alleen de verhalen op de etiketten aanpassen; ze veranderde de basis zelf. Sommige historici beschrijven deze verandering als het vervangen van de „geometrie van de totale terreur“ door de „triomf van het antifascisme“.

Dit is wat dat ter plaatse betekende:

  1. De meeste van de oorspronkelijke gevangenenbarakken zijn gesloopt.
  2. Een geperforeerde betonnen muur omsloot het open appèlterrein en leidde je blik naar de obelisk en een standbeeld van een bevrijdende Sovjet-soldaat.
  3. Het kamp werd bewust kleiner gemaakt, waarbij de aangrenzende SS-gebouwen buiten beschouwing werden gelaten.

Dat laatste punt wordt gemakkelijk over het hoofd gezien. Door het SS-gedeelte buiten beschouwing te laten, vermeed het monument de vraag wie de daders waren en waar zij woonden en werkten. Het kamp werd een verhaal over heldhaftige slachtoffers en een bevrijdingsleger, in plaats van een verhaal over de mensen die het kamp runden.

Het museum in de keuken

Het kampmuseum was gevestigd in de voormalige gevangenenkeuken, en de tentoonstellingen vervulden een belangrijke politieke rol. De naziterreur en de genocide werden vooral voorgesteld als instrumenten van het monopolistische kapitalisme en de op winst beluste industrie. De diepere wortels van het naziracisme en antisemitisme kwamen nauwelijks aan bod.

Volgens die redenering was het fascisme een product van het kapitalisme, zodat een socialistische staat het niet kon voortbrengen. Zoals een van de verklaringen voor het wereldbeeld van de DDR het verwoordt: de staat presenteerde zichzelf als een Duitse doorstart, en per definitie als een antifascistisch land dat geen enkele verantwoordelijkheid droeg voor het Derde Rijk. Dezelfde redenering verklaart waarom de Berlijnse Muur officieel een „antifascistische barrière“ werd genoemd, en waarom de DDR nooit deelnam aan herstelbetalingen zoals West-Duitsland dat wel deed.

De tentoonstellingen trokken ook een scherpe scheidslijn tussen Oost en West. West-Duitsland werd gepresenteerd als de directe opvolger van het nationaalsocialisme, vol ongestrafte daders, terwijl de DDR het "nieuwe, humanistische Duitsland" was dat het fascisme voorgoed had uitgeroeid.

Het hoofdstuk dat werd gewist

Dit is het gedeelte dat de meeste bezoekers verrast. Van 1945 tot 1950 werd het terrein door de Sovjet-Unie gebruikt als NKVD-kamp nr. 7/nr. 1. Duizenden mensen stierven er door honger en ziekte, waaronder politieke gevangenen, sociaaldemocraten en lagere nazi-functionarissen.

Die geschiedenis kon niet samengaan met het beeld van de Sovjet-Unie als een pure, onberispelijke bevrijder. Daarom werd het gecensureerd en gedurende de hele DDR-periode uit de openbare presentatie van het monument verwijderd. Een bezoeker in 1975 kon Sachsenhausen bezoeken zonder ooit te weten te komen dat het kamp na de bevrijding steeds weer vol raakte met gevangenen.

Was Oost-Duitsland echt vrij van voormalige nazi’s?

Dit is de vraag waarover de meeste mensen van mening verschillen, en het eerlijke antwoord is dat het ingewikkeld is.

Enerzijds bestond de elite van de regerende partij grotendeels uit veteranen van de vooroorlogse Communistische Partij van Duitsland, van wie velen ballingen, verzetsstrijders of buitenstaanders waren. De denazificatie in de Sovjet-Unie was strenger dan de vroege West-Duitse aanpak, en in de hoogste rangen was de DDR wellicht schoner dan het Westen.

Aan de andere kant hielden de prioriteiten van de Koude Oorlog niet op bij het IJzeren Gordijn. Degenen die zeggen dat de denazificatie in sommige opzichten strenger werd uitgevoerd, hebben gelijk, maar het bredere beeld is dat het bestrijden van het rivaliserende blok vaak belangrijker was dan het straffen van nazi's. Sommige mensen stroomden vanuit nazi-instellingen en geheime diensten over naar de regering van de DDR. Sommige voormalige Wehrmacht-officieren werden gewaardeerd om hun gevechts- en managementervaring, en na de herbewapening nam het Nationale Volksleger officieren op die tijdens hun Sovjetgevangenschap waren 'omgeschoold'.

De scherpere kritiek richtte zich meer op de cultuur dan op individuen. Omdat de DDR volhield dat ze geen enkele band had met nazi-Duitsland, werd het onderwerp vaak verwaarloosd op scholen. Hoewel West-Duitsland ook zijn tekortkomingen had, wilde een generatie in 1968 weten wat hun ouders tijdens de oorlog hadden gedaan. Sommige historici geloven dat Oost-Duitsland nooit zo'n proces van verwerking van het verleden heeft doorgemaakt en dat dit gebrek aan afrekening, samen met de economische schok van de hereniging, mogelijk heeft bijgedragen aan de omstandigheden waarin extremistische politiek zich kon ontwikkelen.

Wat gebeurde er met de mannen die Sachsenhausen bestuurden na de val van het naziregime? Lees verder Hoe werden de bewakers van Sachsenhausen na de oorlog voor het gerecht gebracht? om de naoorlogse processen, onderzoeken en pogingen om voormalige kampbewakers ter verantwoording te roepen te onderzoeken.

Wat is er na 1990 veranderd?

Na de hereniging onderging de site wat historici 'de-ideologisering' noemen. In 1993 werd Sachsenhausen opgenomen in de nieuw opgerichte Brandenburgse Herdenkingsstichting, en dat bracht grote veranderingen met zich mee.

Het tijdperk van de Sovjetkampen werd uiteindelijk ondergebracht in een apart museumgebouw dat in december 2001 werd geopend aan de noordelijke rand van het historische kampterrein. Deze scheiding weerspiegelt een poging om de slachtoffers van beide regimes te herdenken, terwijl het historische onderscheid tussen nazi- en Sovjetmisdaden behouden blijft, zonder een van beide te relativeren of te bagatelliseren.

De volgorde waarin de verschillende groepen slachtoffers werden gepresenteerd, is afgeschaft. Tegenwoordig omvatten de permanente tentoonstellingen Joodse gevangenen, Sinti en Roma, homoseksuelen en Jehovah's Getuigen, en is de focus verschoven van collectieve heldenverhalen naar individuele biografieën en verslagen van persoonlijk lijden. Het SS-troepenkamp en commandohoofdkwartierDe objecten die de DDR had verwaarloosd, maken nu deel uit van het educatieve programma. Bezoekers die geïnteresseerd zijn in de bredere historische context kunnen ook deelnemen aan een rondleiding. Historische wandeltocht door Berlijn om meer te weten te komen over de geschiedenis van de stad tijdens het naziregime en de blijvende gevolgen daarvan.

Het meest opvallende was de beslissing om bepaalde details weg te laten. De obelisk uit 1961 is nog steeds een historisch artefact dat laat zien hoe de DDR met haar herinnering omging. Tegenwoordig informeert het monument niet alleen over het kamp, ​​maar legt het ook uit hoe een communistisch regime de geschiedenis verdraaide in het belang van de Koude Oorlog. Je krijgt zowel het oorspronkelijke verhaal als het verhaal achter dat oorspronkelijke verhaal te zien. For those interested in exploring Berlin’s complex history beyond Sachsenhausen, private group tours offer an opportunity to learn more about the city’s Nazi-era and Cold War past.

Veelgestelde vragen

  1. Hoe keken gewone Oost-Duitsers naar voormalige nazi's?

Het hing af van de persoon en het decennium. Iemand die de partijdoctrine trouw bleef, zag de nazi's als een West-Duits probleem. Anderen hadden complexere opvattingen, en die opvattingen veranderden in de loop van de jaren vijftig, zeventig en tachtig. Betrouwbare, grootschalige studies naar de publieke opinie zijn schaars.

  1. Klopt het dat er veel voormalige nazi’s in de regering van de DDR zaten?

Aan de top bestond de leiding voornamelijk uit communisten van voor de oorlog, ballingen en verzetsstrijders. Onder dat niveau werden sommige mensen met een naziverleden in dienst genomen vanwege hun vaardigheden, en hielpen voormalige Wehrmacht-officieren bij de opbouw van het leger. Beide beweringen bevatten een kern van waarheid.

  1. Waarom noemde de DDR de Berlijnse Muur een „antifascistische barrière“?

Omdat volgens de staatsleer de DDR per definitie antifascistisch was en het Westen de opvolger van het Derde Rijk. Dat label paste in dat verhaal.

  1. Is in Sachsenhausen vandaag de dag nog steeds de stijl van de DDR te zien?

Ja. De obelisk uit 1961 is bewaard gebleven als een voorbeeld van hoe Oost-Duitsland met zijn verleden omging, en het gebied is opnieuw ingericht rond de overblijfselen van het kamp.

  1. Wanneer is de geschiedenis van het Sovjetkamp toegevoegd, en waar kan ik die bekijken?

Het naoorlogse NKVD-kamp (1945 tot 1950) werd na 1993 officieel geïntegreerd; in 2001 werd buiten het historische kerngebied van het kamp een speciaal museumgebouw geopend.

About the Author

In this article:

Share this article:


New Synagogue: What Survived

Anyone standing on Oranienburger Straße and looking at that golden dome naturally asks the same question: how did this building survive Nazi Germany and the

lees meer »

Sachsenhausen Concentration Camp How to Get There and Visit from Berlin

Sachsenhausen Concentration Camp is one of Germany’s most significant memorials. Located just outside Berlin, it draws thousands of visitors each year who come to learn about Nazi Germany, the people imprisoned there, and why remembrance matters today.Many people Zoeken for Sachsenhausen’s address before their trip. Others want to know the easiest way to get there from Berlin, whether guided tours are available, and what to expect during their visit.

lees meer »

What are the Visitors’ Requirements for the Berlin Concentration Camp Memorial?

Many visitors look for the “Berlin Concentration Camp,” but the memorial most people mean is the Sachsenhausen Memorial and Museum in Oranienburg, just outside Berlin.Sachsenhausen is not just another museum. It was a Nazi concentration camp and is now a memorial and place of remembrance. Before you visit, it helps to know the entry requirements, what to wear, how to behave, whether you need tickets, and what to expect emotionally.

lees meer »

What is the Distance Between Auschwitz and Berlin in Miles?

If you’re planning a trip to Germany and want to visit Auschwitz, the infamous concentration camp located in Poland, you might be wondering how far it is from Berlin. This article will provide you with all the information you need to know about the distance between Auschwitz and Berlin.

lees meer »

What Was the Concentration Camp at Potsdam?

The Truth about Potsdam and the Nazi Camp System. Many people looking for information about a “Potsdam Concentration Camp” are surprised to find out that there was no large Nazi concentration camp in Potsdam itself. Unlike Auschwitz, Dachau, Buchenwald, or Sachsenhausen, Potsdam did not have its own camp.

lees meer »

Falkensee Concentration Camp: History, Prisoners, Forced Labor & Memorial Site

Ontdekken the harrowing truth of the Falkensee Concentration Camp. Ontdekken its brutal conditions, prisoners’ suffering, and WWII liberation.Many people who look up information about the Falkensee Concentration Camp ask if it really existed or if it is just a myth. The answer is straightforward: the camp was real, but it was not an independent concentration camp like Auschwitz, Dachau, or Sachsenhausen.

lees meer »

Concentration Camp Tour What to Expect, How to Prepare & Important Etiquette

Visiting a concentration camp memorial is very different from a typical tourist activity. It is a serious, emotional, and educational experience. These sites are preserved to help people learn, remember the victims, and understand how hatred, discrimination, and dictatorship can cause immense suffering and loss of life. For many people, reading about the Holocaust is not the same as standing at the actual site. Visiting can be challenging, but it is often a meaningful experience. This guide will help you know what to expect, how to get ready, how to show respect during your visit, and how to reflect afterward.

lees meer »
Visitors inside a reconstructed barrack at the Sachsenhausen Concentration Camp

Sachsenhausen Berlin Map Guide: Must-See Locations at the Memorial

Are you planning to visit the Sachsenhausen Memorial and Museum in Berlin? Looking at the Sachsenhausen Berlin map in advance can help you get more out of your visit. The site is large, quiet, and deeply moving, with many important places spread throughout the former camp.Today, the Sachsenhausen Memorial map shows visitors where important places are, such as the entrance, Tower A, the roll-call square, prisoner barracks, punishment cells, watchtowers, museum exhibitions, and Station Z.

lees meer »

What Should You Know Before Planning a Day Trip to Auschwitz from Berlin?

If you’re in Berlin and thinking about a day trip to Auschwitz, planning ahead is key. This post will walk you through what you need to know before you go.You can also travel door train from Berlin Hauptbahnhof to Oswiecim. The journey takes about 6 hours and includes a few connections. Once you arrive in Oswiecim, you can take a taxi for about 15 kilometers or catch bus 302, which will bring you to the entrance of the Auschwitz memorial.

lees meer »

Thinking about taking the train to Sachsenhausen? We’re here to help you plan your trip.

Start your journey at one of Berlin’s main train stations: Berlin Hauptbahnhof, Alexanderplatz, or Friedrichstraße. Each of these stations offers a direct connection to Sachsenhausen.Sachsenhausen is in Oranienburg, and regional trains run between Oranienburg and Berlin every hour. Look for trains labeled RB (Regionalbahn) or RE (Regional Express). You can check train times on the Deutsche Bahn website or on electronic boards at the stations.

lees meer »
A group of people at the Sachsenhausen concentration camp

How can I plan a meaningful day trip to a concentration camp near Berlin?

If you are going to be in Berlin and wish to incorporate a day trip to the Sachsenhausen Memorial, this guide will assist on how to optimize your trip.Visiting can be more emotional than many people expect. The memorial is large and quiet, with a powerful history. It is normal to need some time afterward to think about what you have seen and learned.

lees meer »
A group of visitors, including adults and children, on a guided tour of the Sachsenhausen Concentration Camp Memorial

Groepsboekingsaanvraag

Planning a group visit to the Sachsenhausen Concentration Camp Memorial from Berlin? Fill out the form below to request a private or group tour. Our team will get back to you with availability and pricing options. Experience a guided tour tailored to your group's needs.

Great! We’ve received your information.

Je hebt je succesvol aangemeld!

Bewaar het op Pinterest