Als je door de poorten van een concentratiekamp loopt, ben je op zoek naar een eenvoudige geschiedenisles. Maar dan valt je iets vreemds op: een 40 meter hoge betonnen obelisk torent boven het terrein uit, in de verte doemt een standbeeld van een Sovjet-soldaat op, en de meeste barakken die je je had voorgesteld, zijn verdwenen. Waar zijn ze dan gebleven, en waarom voelt het terrein aan alsof het is ingericht als een theaterdecor?
Het antwoord is dat je je midden in twee lagen geschiedenis bevindt. De ene is het kamp zelf. De andere is wat Oost-Duitsland besloot dat het kamp moest betekenen. Om dit te begrijpen Sachsenhausen, dan moet je ze allebei lezen.
De dag waarop het kamp een monument werd
Walter Ulbricht, leider van de SED, opende Sachsenhausen op 23 april 1961 als nationaal herdenkingsmonument. De timing was veelzeggend, aangezien de Berlijnse Muur werd in augustus van dat jaar gebouwd en de Oost-Duitse regering had op alle fronten moeite om legitimiteit te verwerven. Als de locatie van een concentratiekamp op de juiste manier zou worden beheerd, zou dit kunnen dienen als bewijs dat de DDR aan de juiste kant van de geschiedenis had gestaan.
De herinrichting diende dus twee doelen tegelijk. Ze was een eerbetoon aan de mensen die in het kamp hebben geleden en zijn omgekomen, en ze bracht het officiële antifascistische verhaal van de DDR tot uitdrukking. De ontwerpers bouwden het als een nationaal gedenkteken en als een monument voor wat zij de „Triomf van het antifascisme“ noemden. Bezoekers die de indeling bestuderen, zullen opmerken hoe herdenking en politieke boodschappen met elkaar verweven zijn: de locatie eert de doden en maakt tegelijkertijd een statement over het heden.
De obelisk en de rode driehoeken
Het middelpunt van de herinrichting uit 1961 is een 40 meter hoge betonnen obelisk. Daarop zijn 18 rode driehoeken aangebracht, het insigne dat de nazi’s politieke gevangenen dwongen te dragen. De keuze voor dit symbool zegt alles over het verhaal dat hier wordt verteld.
In het DDR-verhaal werd het communistische verzet bovenaan een hiërarchie van slachtoffers geplaatst. Politieke gevangenen, en vooral communisten, werden afgeschilderd als helden wier strijd in een overwinning uitmondde. Mensen die het doelwit waren vanwege wie ze waren, in plaats van wat ze geloofden, werden naar de marge verdrongen.
De feiten zijn genuanceerder dan vaak wordt voorgesteld. Joodse slachtoffers ontbraken in 1961 niet: kort voor de opening werd in barak 38 een Museum van de Verzetsstrijd en het Lijden van Joodse Burgers ingericht. Maar dit museum paste in een kader waarin het politieke en communistische verzet centraal stond, en de vervolging van Joden kreeg in vergelijking daarmee relatief weinig aandacht. Jehovah’s Getuigen en homoseksuele gevangenen kregen weinig of geen erkenning in het officiële verhaal, en ook Roma en Sinti waren daarin grotendeels afwezig.
Ook het landschap werd opnieuw vormgegeven
De DDR deed meer dan alleen de verhalen op de etiketten aanpassen; ze veranderde de basis zelf. Sommige historici beschrijven deze verandering als het vervangen van de „geometrie van de totale terreur“ door de „triomf van het antifascisme“.
Dit is wat dat ter plaatse betekende:
- De meeste van de oorspronkelijke gevangenenbarakken zijn gesloopt.
- Een geperforeerde betonnen muur omsloot het open appèlterrein en leidde je blik naar de obelisk en een standbeeld van een bevrijdende Sovjet-soldaat.
- Het kamp werd bewust kleiner gemaakt, waarbij de aangrenzende SS-gebouwen buiten beschouwing werden gelaten.
Dat laatste punt wordt gemakkelijk over het hoofd gezien. Door het SS-gedeelte buiten beschouwing te laten, vermeed het monument de vraag wie de daders waren en waar zij woonden en werkten. Het kamp werd een verhaal over heldhaftige slachtoffers en een bevrijdingsleger, in plaats van een verhaal over de mensen die het kamp runden.
Het museum in de keuken
Het kampmuseum was gevestigd in de voormalige gevangenenkeuken, en de tentoonstellingen vervulden een belangrijke politieke rol. De naziterreur en de genocide werden vooral voorgesteld als instrumenten van het monopolistische kapitalisme en de op winst beluste industrie. De diepere wortels van het naziracisme en antisemitisme kwamen nauwelijks aan bod.
Volgens die redenering was het fascisme een product van het kapitalisme, zodat een socialistische staat het niet kon voortbrengen. Zoals een van de verklaringen voor het wereldbeeld van de DDR het verwoordt: de staat presenteerde zichzelf als een Duitse doorstart, en per definitie als een antifascistisch land dat geen enkele verantwoordelijkheid droeg voor het Derde Rijk. Dezelfde redenering verklaart waarom de Berlijnse Muur officieel een „antifascistische barrière“ werd genoemd, en waarom de DDR nooit deelnam aan herstelbetalingen zoals West-Duitsland dat wel deed.
De tentoonstellingen trokken ook een scherpe scheidslijn tussen Oost en West. West-Duitsland werd gepresenteerd als de directe opvolger van het nationaalsocialisme, vol ongestrafte daders, terwijl de DDR het "nieuwe, humanistische Duitsland" was dat het fascisme voorgoed had uitgeroeid.
Het hoofdstuk dat werd gewist
Dit is het gedeelte dat de meeste bezoekers verrast. Van 1945 tot 1950 werd het terrein door de Sovjet-Unie gebruikt als NKVD-kamp nr. 7/nr. 1. Duizenden mensen stierven er door honger en ziekte, waaronder politieke gevangenen, sociaaldemocraten en lagere nazi-functionarissen.
Die geschiedenis kon niet samengaan met het beeld van de Sovjet-Unie als een pure, onberispelijke bevrijder. Daarom werd het gecensureerd en gedurende de hele DDR-periode uit de openbare presentatie van het monument verwijderd. Een bezoeker in 1975 kon Sachsenhausen bezoeken zonder ooit te weten te komen dat het kamp na de bevrijding steeds weer vol raakte met gevangenen.
Was Oost-Duitsland echt vrij van voormalige nazi’s?
Dit is de vraag waarover de meeste mensen van mening verschillen, en het eerlijke antwoord is dat het ingewikkeld is.
Enerzijds bestond de elite van de regerende partij grotendeels uit veteranen van de vooroorlogse Communistische Partij van Duitsland, van wie velen ballingen, verzetsstrijders of buitenstaanders waren. De denazificatie in de Sovjet-Unie was strenger dan de vroege West-Duitse aanpak, en in de hoogste rangen was de DDR wellicht schoner dan het Westen.
Aan de andere kant hielden de prioriteiten van de Koude Oorlog niet op bij het IJzeren Gordijn. Degenen die zeggen dat de denazificatie in sommige opzichten strenger werd uitgevoerd, hebben gelijk, maar het bredere beeld is dat het bestrijden van het rivaliserende blok vaak belangrijker was dan het straffen van nazi's. Sommige mensen stroomden vanuit nazi-instellingen en geheime diensten over naar de regering van de DDR. Sommige voormalige Wehrmacht-officieren werden gewaardeerd om hun gevechts- en managementervaring, en na de herbewapening nam het Nationale Volksleger officieren op die tijdens hun Sovjetgevangenschap waren 'omgeschoold'.
De scherpere kritiek richtte zich meer op de cultuur dan op individuen. Omdat de DDR volhield dat ze geen enkele band had met nazi-Duitsland, werd het onderwerp vaak verwaarloosd op scholen. Hoewel West-Duitsland ook zijn tekortkomingen had, wilde een generatie in 1968 weten wat hun ouders tijdens de oorlog hadden gedaan. Sommige historici geloven dat Oost-Duitsland nooit zo'n proces van verwerking van het verleden heeft doorgemaakt en dat dit gebrek aan afrekening, samen met de economische schok van de hereniging, mogelijk heeft bijgedragen aan de omstandigheden waarin extremistische politiek zich kon ontwikkelen.
Wat gebeurde er met de mannen die Sachsenhausen bestuurden na de val van het naziregime? Lees verder Hoe werden de bewakers van Sachsenhausen na de oorlog voor het gerecht gebracht? om de naoorlogse processen, onderzoeken en pogingen om voormalige kampbewakers ter verantwoording te roepen te onderzoeken.
Wat is er na 1990 veranderd?
Na de hereniging onderging de site wat historici 'de-ideologisering' noemen. In 1993 werd Sachsenhausen opgenomen in de nieuw opgerichte Brandenburgse Herdenkingsstichting, en dat bracht grote veranderingen met zich mee.
Het tijdperk van de Sovjetkampen werd uiteindelijk ondergebracht in een apart museumgebouw dat in december 2001 werd geopend aan de noordelijke rand van het historische kampterrein. Deze scheiding weerspiegelt een poging om de slachtoffers van beide regimes te herdenken, terwijl het historische onderscheid tussen nazi- en Sovjetmisdaden behouden blijft, zonder een van beide te relativeren of te bagatelliseren.
De volgorde waarin de verschillende groepen slachtoffers werden gepresenteerd, is afgeschaft. Tegenwoordig omvatten de permanente tentoonstellingen Joodse gevangenen, Sinti en Roma, homoseksuelen en Jehovah's Getuigen, en is de focus verschoven van collectieve heldenverhalen naar individuele biografieën en verslagen van persoonlijk lijden. Het SS-troepenkamp en commandohoofdkwartierDe objecten die de DDR had verwaarloosd, maken nu deel uit van het educatieve programma. Bezoekers die geïnteresseerd zijn in de bredere historische context kunnen ook deelnemen aan een rondleiding. Historische wandeltocht door Berlijn om meer te weten te komen over de geschiedenis van de stad tijdens het naziregime en de blijvende gevolgen daarvan.
Het meest opvallende was de beslissing om bepaalde details weg te laten. De obelisk uit 1961 is nog steeds een historisch artefact dat laat zien hoe de DDR met haar herinnering omging. Tegenwoordig informeert het monument niet alleen over het kamp, maar legt het ook uit hoe een communistisch regime de geschiedenis verdraaide in het belang van de Koude Oorlog. Je krijgt zowel het oorspronkelijke verhaal als het verhaal achter dat oorspronkelijke verhaal te zien.
Veelgestelde vragen
- Hoe keken gewone Oost-Duitsers naar voormalige nazi's?
Het hing af van de persoon en het decennium. Iemand die de partijdoctrine trouw bleef, zag de nazi's als een West-Duits probleem. Anderen hadden complexere opvattingen, en die opvattingen veranderden in de loop van de jaren vijftig, zeventig en tachtig. Betrouwbare, grootschalige studies naar de publieke opinie zijn schaars.
- Klopt het dat er veel voormalige nazi’s in de regering van de DDR zaten?
Aan de top bestond de leiding voornamelijk uit communisten van voor de oorlog, ballingen en verzetsstrijders. Onder dat niveau werden sommige mensen met een naziverleden in dienst genomen vanwege hun vaardigheden, en hielpen voormalige Wehrmacht-officieren bij de opbouw van het leger. Beide beweringen bevatten een kern van waarheid.
- Waarom noemde de DDR de Berlijnse Muur een „antifascistische barrière“?
Omdat volgens de staatsleer de DDR per definitie antifascistisch was en het Westen de opvolger van het Derde Rijk. Dat label paste in dat verhaal.
- Is in Sachsenhausen vandaag de dag nog steeds de stijl van de DDR te zien?
Ja. De obelisk uit 1961 is bewaard gebleven als een voorbeeld van hoe Oost-Duitsland met zijn verleden omging, en het gebied is opnieuw ingericht rond de overblijfselen van het kamp.
- Wanneer is de geschiedenis van het Sovjetkamp toegevoegd, en waar kan ik die bekijken?
Het naoorlogse NKVD-kamp (1945 tot 1950) werd na 1993 officieel geïntegreerd; in 2001 werd buiten het historische kerngebied van het kamp een speciaal museumgebouw geopend.
