Als je vandaag in Berlijn staat en je afvraagt wat er is gebeurd met de mensen die ooit een van Europa's meest zelfverzekerde Joodse gemeenschappen vormden, dan bestaat het eerlijke antwoord uit drie delen. De meesten werden verdreven, velen werden vermoord en een klein aantal bleef verborgen, beschermd door documenten, geluk of een zeer ongebruikelijke stamboom. De stad die je loop door Het heden is gebouwd op dat verhaal en het geeft nog steeds vorm aan het dagelijks leven van Joden hier.
De Joden van Berlijn waren niet wie de meeste mensen zich voorstellen.
Toen Hitler in 1933 aan de macht kwam, telde Berlijn een Joodse bevolking van ongeveer 160.000 mensen, de grootste Joodse gemeenschap in Duitsland. Het is een veelgemaakte fout, zelfs in hedendaagse weergaven, om hen af te beelden als ofwel allemaal arm ofwel allemaal rijk. In werkelijkheid is geen van beide beschrijvingen juist.
Veel families waren volledig geassimileerd en hadden een comfortabel bestaan opgebouwd. Ze bezaten winkels, hadden professionele banen, woonden in ruime appartementen en beschouwden zichzelf in de eerste plaats als Duitsers. Nakomelingen van vluchtelingen wijzen er vaak op dat de welvaart en integratie groter waren dan films vaak laten zien. Anderen leefden bescheiden, en sommige orthodoxe families in de stad hielden zich strikt aan de religieuze voorschriften en hadden weinig geld. Iedereen die Fassbinders Berlin Alexanderplatz heeft gezien, zal zich de scènes herinneren die zich afspelen te midden van armere, religieuze Joden. Beide realiteiten bestonden naast elkaar, en dat is precies de reden waarom de vervolging die volgde alle lagen van de samenleving trof.
Mensen raken ook in de war door kleine details. Zo wordt van een gezin dat op vrijdagavond samen eet, verwacht dat ze de zegening over de wijn uitspreken, en een zorgvuldig gezin speelt op de sabbat geen piano. Degenen die bekend zijn met dergelijke gebruiken, zien de fouten meteen, wat ons eraan herinnert dat dit een gemeenschap was die volgens haar eigen gewoonten leefde, en niet slechts een achtergrond.
Wil je weten waar de Joodse geschiedenis van Berlijn begon? Lees dan onze blog over Joodse wijk: Waarom het verhaal in Berlijn begint om de wortels van de Joodse gemeenschap in de stad te onderzoeken.
De druk: hoe het leven stap voor stap uit elkaar werd gerukt.
De verwoesting vond niet van de ene op de andere dag plaats. Het gebeurde in fases.
Eerst kwam de uitsluiting van werk, school en het openbare leven. Daarna kwam het rassenclassificatiesysteem, hoe ingewikkeld en wetenschappelijk ongefundeerd het ook was. De naziregels deelden mensen in als volbloed Joden, half-Joden, kwart-Joden, enzovoort, waarbij de Duitse term Mischlinge werd gebruikt voor mensen van gemengde afkomst. Elke categorie werd anders behandeld en de regels veranderden in de loop der jaren.
De verwarring had reële gevolgen; Hermann Göring bepaalde wie als Joods beschouwd mocht worden, een beslissing die aantoont hoe willekeurig de redenering was. Hoewel sommige mensen schriftelijk vrijstelling kregen, kregen anderen in vergelijkbare situaties die niet.
Het vreemdste hoofdstuk: Joodse soldaten in Hitlers leger
Een van de meest verrassende vragen die mensen stellen, is wat er gebeurde met Joodse mannen die al in het Duitse leger dienden toen de nazi's de macht overnamen. Het korte antwoord is dat volbloed Joden in de eerste plaats nooit werden opgeroepen voor militaire dienst. Het leger was onder de Weimarrepubliek teruggebracht tot 100.000 man, en toen het werd herbouwd, riep het regime geen volbloed Joden op. Er vond geen grootschalige zuivering van kameraden uit hun eenheden plaats, omdat ze er simpelweg niet waren om te worden verwijderd.
Degenen die wel in dienst traden, waren overwegend mannen van gemengde afkomst, naar schatting 90 procent van de Joodse vertegenwoordiging in de strijdkrachten. Velen waren veteranen uit de Eerste Wereldoorlog en sommigen waren officieren. Historicus Bryan Mark Rigg documenteerde hun verhalen in Hitlers Joodse soldatenEn de psychologie die hij beschrijft is huiveringwekkend. Velen voelden zich verscheurd tussen het verlangen erbij te horen en de wetenschap dat dienen betekende Hitler dienen. Militaire dienst beschermde sommigen tegen de Gestapo, althans in de eerste jaren van de oorlog. Sommigen probeerden te bewijzen dat ze niet de "lafhartige Joden" uit de propaganda waren, en ongeveer twintig ontvingen het Ridderkruis. De broer van een soldaat zei dat hij juist dapper had gevochten omdat hij bang was voor dat etiket. Een ander zei ooit dat hij zonder zijn Joodse moeder lid zou zijn geworden van de Partij en de SS.
It is a grim irony. Men risked their lives for a regime that considered their families disposable.
Waarom de nazi's niet bij de Duitse grens stopten
Mensen vragen zich vaak af waarom de vervolging zich buiten Duitsland verspreidde. De achterliggende gedachte was expansionistisch. Het regime wilde een enorm rijk opbouwen rond het idee van... Lebensraumofwel leefruimte, en werd beschouwd als veroverd gebied als onderdeel van dat rijk. Joden werden behandeld als een vijand die overal moest worden verwijderd, niet alleen uit Duitsland. Antisemitisme was bovendien een handig politiek instrument. Het aanwijzen van een zondebok had eeuwenlang in heel Europa gewerkt, en het aanwakkeren van lokale haat in bezette landen was niet moeilijk.
Wil je weten hoe Berlijn tegenwoordig Joodse slachtoffers herdenkt? Lees dan onze blog over Stolpersteine: De kleine gedenktekens om de kleine gedenktekens te ontdekken die overal in de stad te vinden zijn.
De getto's en de onmogelijke keuzes
De Joden die woonde in Berlijn De meesten werden direct gedeporteerd, maar het bredere geval van de getto's in bezet Polen illustreert hoe het systeem slachtoffers voor onmogelijke keuzes stelde. De getto-raden, Judenräte genaamd, bestonden uit mensen van wie de nazi's verwachtten dat ze zouden meewerken. Hoewel medewerking een tijdelijk uitstel opleverde, garandeerde het geen overleving. Bijna al deze leiders werden uiteindelijk vermoord en sommigen pleegden zelfmoord.
Twee voorbeelden illustreren de morele gruwel. In Łódź geloofde Chaim Rumkowski dat samenwerking de meeste mensen zou redden. In september 1942 sprak hij de bewoners van het getto toe en vroeg de ouders hun kinderen af te staan. De daaropvolgende Sperre-actie resulteerde in de dood van ongeveer 15.000 mensen, van wie circa 6.000 kinderen. Rumkowski werd later samen met zijn familie in Auschwitz vermoord. In Warschau weigerde Adam Czerniakow de namen voor deportatie door te geven. Toen hem op 22 juli 1942 werd gevraagd om 6.000 mensen per dag af te staan, deed hij zijn best, maar slaagde er niet in zelfs de weeskinderen van Janusz Korczak te redden en pleegde de volgende dag cyanide.
Wat volgde: Leven naast de daders
Zowel mensen als historici vragen zich nog steeds af hoe het mogelijk was om naast buren te leven die hen slechts enkele jaren eerder nog wilden elimineren. Het eenvoudige antwoord is dat het nooit gemakkelijk was, en veel overlevenden spreken over complexe stiltes. Hoewel de bredere naoorlogse campagne om Duitsland te denazificeren een aparte kwestie is, is het voor een bezoeker van belang dat het Joodse leven in Berlijn nog steeds bestaat: sommige mensen keerden terug, anderen kwamen; er ontstond een geheel nieuwe gemeenschap, met veel Israëliërs in creatieve en technologische sectoren.
Berlijn vandaag: Hoe het er echt aan toegaat
Dit is het uitzicht vanaf straatniveau voor iedereen die naar de stad verhuist of deze bezoekt.
Joodse Berlijners Ze beschrijven volkomen normale levens. Ongeveer 63 procent van de Berlijners is atheïst en staat grotendeels onverschillig tegenover andermans religie, en met slechts zo'n 9.500 georganiseerde Joden denken de meeste mensen er niet over na. In academische en creatieve kringen wordt er zelden een wenkbrauw bij opgetrokken.
Bezoekers moeten zich echter bewust zijn van een aantal feiten: veel Joodse scholen, synagogen en zelfs kleine cafés en boekhandels worden de hele nacht door de politie bewaakt. Sommige inwoners vragen zich af hoe het mogelijk is om een veganistisch café of een veganistische boekhandel als Joods te herkennen, een feit dat illustreert hoe verontrustend de noodzaak van dergelijke bewaking is.
Er wordt vaak advies gegeven over de buurt waar je moet wonen. Friedrichshain is de wijk waar veel nieuwkomers, zoals Israëliërs die naar de stad komen voor werk in de muziek- en technologiesector, ervoor kiezen om naartoe te verhuizen. Over Kreuzberg, Neukölln en Wedding lopen de meningen uiteen. Sommigen raden aan Neukölln helemaal te vermijden. Anderen merken op dat juist in deze wijken veel seculiere Joden elkaar ontmoeten. In Mitte zijn er soms demonstraties waarbij mensen afraden om hardop Hebreeuws te spreken. Hebreeuws spreken is het meest voorkomende bord, en sommige Israëlische ouders leren hun kinderen Engels spreken in het openbaar om ruzies te voorkomen. Er wordt ook geadviseerd om na te denken over hoe je achternaam op een deurbel zal verschijnen.
De dreiging komt uit verschillende hoeken: ouderwetse Duitse vooroordelen, extremisten van extreemrechts, bepaalde islamistische opvattingen en vijandige antizionistische activisten. Er zijn ook incidenten geweest waarbij mensen die een keppel droegen, werden aangevallen. Tegelijkertijd geven veel mensen aan zich veilig te voelen en beschouwt een grote Israëlische gemeenschap Berlijn als een goede plek om te wonen, ondanks de risico's.
Veelgestelde vragen
- Is het veilig om als Israëliër of Jood in Berlijn te wonen zonder religieuze symbolen te dragen?
Velen voelen zich daar volkomen op hun gemak bij. Het meest voorkomende teken is gesproken Hebreeuws, aangezien sommige Arabischsprekenden het herkennen. De meeste mensen zeggen zich veilig te voelen tussen etnische Duitsers en in ontwikkelde kringen, maar verwachten af en toe vijandigheid, vooral in bepaalde wijken.
- In welke Berlijnse buurten wordt aangeraden extra voorzichtig te zijn?
Kreuzberg, Neukölln en Wedding worden het vaakst genoemd, waarbij Neukölln het meest wordt aangegeven. Mitte wordt genoemd vanwege protestmarsen. Anderen merken op dat in deze gebieden ook veel seculiere Joden wonen, waardoor de ervaringen verschillen.
- Is het makkelijk om als Israëliër in Berlijn werk te vinden en je bij een band aan te sluiten?
Er is een grote Israëlische gemeenschap actief in de creatieve en technische sector. Muzikanten moeten erop voorbereid zijn dat ze in progressieve kringen anti-Israëlische standpunten tegenkomen, die door velen als eerder irritant dan gevaarlijk worden beschreven.
- Waarom hebben Joodse instellingen in Berlijn politiebewaking nodig?
Synagogues, schools, and many small Jewish businesses are guarded round the clock because they are quickly vandalized without it. Vandals have included neo Nazis from the former East Berlin suburbs.
- Wat gebeurde er met Joodse soldaten in het Duitse leger toen de nazi's aan de macht kwamen?
Toen het leger werd herbouwd, werden niet alle Joden opgeroepen. Degenen die wel dienden, waren voornamelijk mannen van gemengde afkomst, vaak veteranen uit de Eerste Wereldoorlog, en sommigen verdienden hoge onderscheidingen terwijl ze probeerden hun loyaliteit te bewijzen. Het boek van Riggs wordt standaard aanbevolen voor verdere lectuur.
