Op weg naar de bakker, zonder ergens specifiek aan te denken, valt je oog op een klein stukje messing in de stoep. Ernaast heeft iemand een theelichtje achtergelaten. Geen borden en geen menigte, alleen een naam, een geboortejaar en een datum die je maag doet omdraaien.
Als je ooit bent gestopt in de midden in Berlijn Als je op de stoep staat en je afvraagt wie die kaars heeft aangestoken, of je de steen wel mag aanraken, of waarom de steen van de buren niets op de steen heeft staan, dan is deze gids voor jou. Dit zijn vragen die mensen die met Stolpersteine samenleven zich daadwerkelijk stellen, en de antwoorden zijn praktischer en verrassender dan de meeste bezoekers verwachten.
Wat je daadwerkelijk ziet
Een Stolperstein is een betonnen kubus van ongeveer tien centimeter breed, met een messing plaatje erop. Op het plaatje staan de naam van de persoon, het geboortejaar en wat er met hem of haar is gebeurd: deportatie, arrestatie, vlucht of overlijden. De steen wordt geplaatst in de stoep voor het laatste huis waar de persoon ervoor koos te wonen.
De term vertaalt zich in het Duits als "struikelsteen", hoewel het hier niet om een fysieke struikelpartij gaat. Het is een soort struikelpartij die de ogen en het geweten aantast: je moet je hoofd buigen om de inscriptie te lezen, en op dat moment toon je respect voor de persoon. De slachtoffers die op de lijst staan, zijn Joden, Roma, politieke tegenstanders, LGBT+-personen en Jehova's Getuigen. Gunter Demnig startte het project in de jaren negentig en er staan nu meer dan 100.000 van zulke stenen in ongeveer dertig landen; daarmee is het het grootste gedecentraliseerde monument ter wereld.
Wil je meer weten over wat er overgebleven is na de verwoesting van de Joodse gemeenschap in Berlijn? Lees dan onze blog over... Nieuwe synagoge: wat is er overgebleven? om de geschiedenis van de synagoge te onderzoeken en te zien wat er vandaag de dag nog van over is.
Het kaarsenmysterie: wie steekt ze aan?
Dit is het gedeelte waar buurtbewoners het vaakst naar gevraagd worden. Iemand in een gebouw in een drukke straat zet een kaars neer naast de steen voor de deur, maar de meeste andere stenen in de straat blijven donker. Was het de conciërge? Een aardige buurman? Een geheim genootschap?
De waarheid is dat niemand de leiding heeft en iedereen verantwoordelijkheid draagt; er is geen centrale instantie die de kaarsen verdeelt. Individuen voeren deze taak uit: een zorgvuldige huismeester, een buurtbewoner die de achtergrond van de persoon heeft uitgezocht, een familie die het als een jaarlijkse traditie beschouwt. Sommige mensen sponsoren stenen in hun omgeving en nemen ze op zich, en worden zo een zogenaamde Putzpate, een beschermheer van de reiniging, terwijl anderen een rondje lopen in hun eigen buurt Elk najaar gaan we met vrienden samen om elke steen die we tegenkomen te poetsen en er bloemen achter te laten.
De datum is belangrijk. Rond 9 november, de herdenkingsdag van de Kristallnacht-pogroms van 1938, staan kaarsen en bloemen in grote aantallen. Dat is ook de reden waarom Duitsland de hereniging niet op die datum viert. Als je de ene avond theelichtjes ziet branden op de Prenzlauer Allee en de volgende dag weer in Kreuzberg, dan zie je de stad in realtime herdenken. Een andere belangrijke datum is 27 januari, de internationale herdenkingsdag voor de Holocaustslachtoffers.
Kun je ze schoonmaken? Ja, en het wordt zelfs aangemoedigd om dat te doen.
Een van de meest voorkomende zorgen is of het polijsten van een steen iemand zal beledigen. Dat zal niet het geval zijn. Mensen die aan het project hebben meegewerkt, zeggen dat het geen probleem is en dat de stenen op drukke paden door het voetverkeer alleen al helder blijven. De stenen in rustige zijstraten worden dof en gaan op in de kasseien, vooral in de winter.
If you’d like to offer some help, look up “Stolpersteine putzen”. The first result is a cleaning guide issued door the foundation that incorporates the artist’s own suggestions, and it also includes a demonstration video. The fundamentals are straightforward: brass polish, a soft cloth, and water. It’s a good idea to have a small kit with you and to use it each time you come across a stone that has turned dark. Those who have cleaned an entire neighborhood say no one reacts at all, and sometimes a stranger even thanks you.
Is het respectloos om erop te trappen?
Dit debat eindigt nooit helemaal. Sommige mensen voelen een steek van schaamte als ze op een naam stappen. Anderen beweren dat het er juist om gaat dat de stenen deel uitmaken van het alledaagse leven en dat ze door erop te stappen gepolijst en zichtbaar blijven.
De Zentralrat der Juden heeft, op advies van rabbijnen, een openbare verklaring afgelegd waarin staat dat het betreden van de stenen geen probleem is, aangezien het geen graven zijn. Als dergelijk lopen bijdraagt aan het in stand houden van het gedenkteken, kan dat als een vorm van zorg worden beschouwd. Hoe dan ook, veel bezoekers ontwikkelen hun eigen persoonlijke ritueel. Ze lopen eromheen, staan even stil of lezen de naam hardop voor. Niemand zal je bekritiseren voor welke keuze je ook maakt.
Waarom sommige straten er tientallen hebben en andere niet
Mensen constateren vaak dat er in het ene gebied veel stenen liggen, terwijl er in het volgende gebied maar één ligt, en concluderen daaruit dat de gegevensverzameling onvolledig is. De gegevensverzameling is over het algemeen inderdaad onvolledig, maar niet door nalatigheid.
Veel families zijn tegen het plaatsen van een gedenksteen. Omdat het idee dat een naam in de grond wordt gegraveerd en daardoor beschadigd of onleesbaar kan raken, voor sommigen onacceptabel is, krijgen niet alle slachtoffers er een. Bovendien moeten de eigenaren van de panden toestemming geven voor het plaatsen van een steen voor hun gebouw, en in sommige gevallen weigeren ze dat. Aan de andere kant worden er nog steeds nieuwe stenen geplaatst. Degenen die de procedure hebben doorlopen, zeggen dat de stichting aanvragen behandelt als een kleine non-profitorganisatie en dat veel aanvragen afkomstig zijn van scholieren die onderzoek doen naar een bepaalde familie. De wachtlijst zou ongeveer vijf jaar duren en een enkele steen kost doorgaans zo'n 120 euro, hoewel het bedrag per jaar en land kan variëren.
Als je je ooit afvraagt of er zomaar een glimmende nieuwe steen is verschenen op een plek waar je al maanden loopt, dan heb je waarschijnlijk gelijk. Verse kiezels, rozen en een lamp rond een glimmend bord duiden meestal op een recente plaatsing, vaak in aanwezigheid van familieleden.
Ben je geïnteresseerd in nog een verhaal over verzet in Berlijn? Lees dan onze blog over... Het Rosenstraße-protest: Berlijners protesteerden tegen de deportatie van Joodse familieleden. om meer te weten te komen over dit opmerkelijke protest.
De ongemakkelijke delen
Een goede begeleider doet niet alsof het project boven elke discussie verheven is. Er komen drie zaken aan de orde.
Diefstal. In Berlijn zijn stenen gestolen, en de reactie van de inwoners was fel: mensen beschreven het als het opnieuw vertrappen van mensen die al dood waren. Gestolen stenen worden meestal vervangen, en de reactie van de gemeenschap kan net zo zichtbaar zijn als het oorspronkelijke monument.
De kwestie van het handelsmerk. “Stolpersteine” is een geregistreerd merk en de stenen zouden gemaakt en geplaatst worden in Demnigs werkplaats, die inmiddels een stichting is. Dat heeft in Duitsland tot een lang debat over geld geleid, gezien de tienduizenden geplaatste stenen en de miljoenen euro's die ermee gemoeid zijn. Een handgemaakte messing steen die een maker ter plaatse komt plaatsen, is niet goedkoop om te produceren, en de prijs per steen wordt door velen als redelijk beschouwd. Critici wijzen erop dat een monument ter nagedachtenis aan een genocide lastige vragen oproept over wie er profijt van heeft. De controverse laaide op toen een groep in Apeldoorn goedkopere alternatieven van marmer wilde, en de kunstenaar hen beschuldigde van plagiaat. Verwacht sterke reacties als je het aan tafel ter sprake brengt.
Wie wordt er vermist? Niet elke beroemde naam heeft een gedenksteen. Walter Benjamin woonde in Wilmersdorf voordat hij in ballingschap ging, maar zijn gedenkteken in Berlijn is een plaquette op het gebouw aan de Prinzregentenstraße 66, geen steen. Mensen wijzen soms naar Wesel voor een steen ter ere van hem. Dit herinnert ons eraan dat plaquettes en stenen verschillende doelen dienen.
Hoe doe je dit goed als bezoeker?
Rijd langzamer door een willekeurige woonstraat in Berlijn en kijk vaker naar beneden dan je normaal zou doen. Lees de hele inscriptie en bereken vervolgens de datums. Als er een kaars brandt, laat die dan staan zoals je hem aantrof. Als de steen vuil is, maak hem dan schoon. Als je het geluk hebt een leggingsceremonie bij te wonen, blijf dan even staan. Families reizen vanuit andere landen om erbij te zijn, en voorbijgangers die stoppen en kijken, worden vaak in het gesprek betrokken.
Een reiziger beschreef hoe hij in oktober 2023 een ceremonie bijwoonde voor een vader en grootmoeder, en dat vreemden bleven staan om te kijken en een praatje te maken. Dat is precies de bedoeling van het project. Het vraagt je niet om een museum te bezoeken. Het plaatst de naam van één persoon op straat en vertrouwt erop dat je die opmerkt.
Veelgestelde vragen
- Wie zet de kaarsen en bloemen neer op de Stolpersteine?
Er is geen officiële instantie die dit doet. Bewoners, verzorgers, sponsors, familieleden en vrijwilligersgroepen doen het allemaal. Het meeste gebeurt rond 9 november en 27 januari.
- Mag ik een Stolperstein schoonmaken die ik tegenkom?
Ja. De stichting publiceert schoonmaakinstructies en iedereen kan een Putzpate worden. Gebruik messingpoets, een zachte doek en water.
- Wordt er nog steeds nieuwe Stolpersteine aangelegd?
Ja. Naar schatting gaat het om honderden aanvragen per maand in heel Europa. Een kleine non-profitorganisatie behandelt de aanvragen, en mensen melden vaak wachttijden van ongeveer vijf jaar.
- Is het respectloos om eroverheen te lopen?
De Zentralrat der Juden heeft gezegd dat het acceptabel is om erop te stappen, omdat het geen graven zijn. Veel mensen kiezen er desondanks voor om eromheen te lopen of even te pauzeren, en beide zijn prima.
- Waarom is er geen Stolperstein voor Walter Benjamin in Berlijn?
In Berlijn is er een gedenkplaat voor hem geplaatst aan de Prinzregentenstraße 66, waar hij in Wilmersdorf woonde. Naar verluidt bevindt zich ook een steen ter ere van hem in Wesel.
