Als u ooit een eenduidig antwoord op deze vraag hebt gezocht, kent u het probleem. Sommige bronnen richten zich op één beroemde gevangene; andere op miljoenen naamloze mannen, en de aantallen komen zelden overeen. Hier volgt een helder en eerlijk antwoord. rondleiding van wat er daadwerkelijk bekend is, en waar de informatie onduidelijk wordt.
De vraag achter de vraag
Mensen die naar dit onderwerp zoeken, willen meestal een van de volgende drie dingen weten. Ze willen weten wat er is gebeurd met de beroemde Sovjetgevangene in Sachsenhausen, wat er is gebeurd met gewone Sovjetsoldaten die in Duitse handen zijn gevallen, of waarom de sterftecijfers zo extreem hoog waren. De drie verhalen hangen samen, en het kamp is de plek waar ze elkaar ontmoeten.
De beroemdste gevangene: Jakov Dzjoegasjvili
Yakov Dzhugashvili, Stalins oudste zoon, werd in juli 1941 gevangengenomen, in de eerste weken van de Duitse invasie van de Sovjet-Unie. In april 1943 stierf hij in... SachsenhausenOf hij zelfmoord pleegde of door kampbewakers werd gedood, is nooit vastgesteld, en iedereen die je dat vol overtuiging vertelt, verdoezelt een hiaat in het bewijsmateriaal.
Zijn route daarheen is beter gedocumenteerd. Hij werd eerst vastgehouden in een officierskamp in Hammelburg. Vervolgens werd hij overgebracht naar Sonderlager A, een speciale afdeling in Sachsenhausen die was gereserveerd voor belangrijke geallieerde krijgsgevangenen. Molotovs neef zat daar samen met hem vast, evenals vier Britse en Ierse krijgsgevangenen.
Dat detail is belangrijk, omdat Sachsenhausen vooral bekend stond als een kamp voor politieke gevangenen en prominente figuren. De lijst met namen die daar vastzaten is schokkend:
- Paul Reynaud, de voorlaatste premier van Frankrijk
- Francisco Largo Caballero, premier van de Tweede Spaanse Republiek tijdens de Spaanse Burgeroorlog.
- De vrouw en kinderen van de kroonprins van Beieren
- Stepan Bandera, de Oekraïense nationalistische leider
Yakov was dus geen gewone gevangene in een gewoon kamp. Hij was een waardevolle gijzelaar, vastgehouden in een gedeelte van het kamp dat speciaal voor dat soort gevangenen was gebouwd.
Wil je meer weten over andere groepen die in Sachsenhausen gevangen zaten? Lees dan onze blog over Politieke gevangenen in Sachsenhausen: wie waren Hitlers tegenstanders? om te begrijpen wie het doelwit was van politieke oppositie.
Zijn familiegeschiedenis voegt een pijnlijke laag toe.
De moeder van Yakov, Ekaterine Svanidze, wordt vaak beschreven als misschien wel de enige persoon van wie Stalin werkelijk hield. Ze werd geboren in april 1885 en stierf in november 1907, wat betekent dat Stalin, toen ongeveer 29 jaar oud, haar slechts zo'n twee jaar gekend had. Volgens de overgeleverde verhalen liet hij Yakov na haar dood feitelijk in de steek. Als je met die achtergrond leest over Yakovs gevangenschap, is het moeilijk om niet een man te zien die weinig bescherming genoot, en al helemaal niet van zijn vader.
Voorbij één man: de omvang van de Sovjetgevangenschap
De zaak van Yakov is de zaak die mensen zich herinneren vanwege zijn naam. Het grotere verhaal is echter veel duisterder en gaat over de miljoenen mensen die geen bekende achternaam hadden.
Het meest geciteerde cijfer is dat ongeveer 5,7 miljoen Sovjetsoldaten door Duitsland gevangen werden genomen, waarvan er ongeveer 3,3 miljoen om het leven kwamen. Dit komt neer op een sterftecijfer van ongeveer 58 procent, een van de hoogste ooit gemeten onder groepen gevangenen. Verschillende auteurs geven verschillende cijfers, variërend van een derde tot wel twee derde, afhankelijk van welke factoren worden meegenomen en wanneer de cijfers worden gebruikt. Het is het beste om deze cijfers als een bereik te presenteren in plaats van als een enkel getal. De meeste onderzoekers zijn het eens over de algemene trend: de meerderheid van de Sovjetgevangenen overleefde het niet.
De timing was ook wreed. Van de mannen die tijdens de grote omsingelingen van de eerste bliksemoorlog gevangen werden genomen, overleefde bijna 80 procent het niet. De overlevingskansen verbeterden later in de oorlog, toen Duitsland zag dat het front zich tegen hen keerde, en de meeste Sovjetgevangenen die de bevrijding overleefden, kwamen uit het laatste oorlogsjaar.
Waarom de sterftecijfers zo verschillend waren
Het verschil in de manier waarop gevangenen werden behandeld is een van de meest nuttige aspecten om te begrijpen, en een paar vergelijkingen laten dat duidelijk zien:
- Van de Britse krijgsgevangenen in Japanse gevangenschap stierf ongeveer 25 procent, hoewel andere schattingen voor westerse geallieerde krijgsgevangenen dichter bij de 30 procent liggen.
- Minder dan 1 procent van de Duitsers die in Amerikaanse hechtenis zaten, overleed.
- Van de Duitsers die in Britse hechtenis zaten, stierf ongeveer 0,03 procent.
- Van de Britse gevangenen in Duitse gevangenschap stierf ongeveer 3,5 tot 4 procent.
De les die uit deze cijfers getrokken kan worden, is onomwonden. Gevangenen in leven houden is niet moeilijk. De catastrofale cijfers aan het Oostfront waren geen toeval van de oorlogschaos. Ze weerspiegelden het beleid. Duitse planning Het plan voor het Oosten, bekend als Generalplan Ost, voorzag in de dood van tientallen miljoenen Slaven door middel van massamoorden, hongersnood, dwangarbeid en massale verdrijving. De behandeling van Sovjetgevangenen paste perfect in dat plan.
Voor degenen die de Duitse kampen overleefden, was de enige uitweg vaak om zich bij de Wehrmacht aan te sluiten voor gevaarlijk hulpwerk, een onmogelijke keuze.
De andere kant van de balans
Een eerlijke beoordeling vereist dat we kijken naar wat er met de Duitse krijgsgevangenen in Sovjetbewaring is gebeurd. Ongeveer drie miljoen Duitsers werden door de USSR gevangengenomen en als dwangarbeiders ingezet in de oorlogseconomie en bij de wederopbouw na de oorlog. Het sterftecijfer wordt doorgaans geschat op ongeveer 33 tot 35 procent. Sovjet-archieven spreken echter van een lager cijfer, rond de 15 procent of ongeveer 380.000 doden, maar de meeste historici beschouwen dit als een onderschatting.
Veel van die sterfgevallen vonden plaats in 1942 en 1943, toen de Sovjet-Unie zelf honger leed en een groot deel van haar landbouwgrond bezet was. Dat maakt het lijden niet acceptabel, maar het onderscheidt wel verwaarlozing tijdens een hongersnood van opzettelijke uitroeiing. Er is een cruciaal verschil tussen gevangenen die sterven omdat een land hen niets te eten heeft en gevangenen die opzettelijk worden uitgehongerd.
De omvang van de verliezen is nog steeds verbazingwekkend. Van de ongeveer 91.000 mannen die in Stalingrad gevangen werden genomen, zijn er naar schatting slechts 6.000 teruggekeerd, en sommige bronnen beweren dat er in 1953 zelfs minder dan 9.700 waren teruggekeerd. Niet alle 91.000 waren Duitsers; er vochten bijvoorbeeld ook Roemenen mee.
De vrijlating kwam langzaam en in fases. De meeste van de 2,8 miljoen Duitse krijgsgevangenen werden in 1946 vrijgelaten, maar ongeveer 85.000 werden aan het einde van de oorlog gevangengezet en veroordeeld tot 25 jaar dwangarbeid. In 1953 zaten er nog minstens 20.000 vast. Pas na Stalins dood werd het grootste deel van de overgeblevenen naar huis gestuurd, en de laatste man keerde in 1956 terug.
Benieuwd wat de verschillende markeringen op de gevangenen betekenen? Lees onze blog over Wat betekenden de gekleurde driehoeken op de uniformen van de gevangenis in Sachsenhausen? om te leren hoe gevangenen werden ingedeeld.
Wat gebeurde er met Sovjetgevangenen nadat ze thuiskwamen?
Een warm welkom was niet gegarandeerd. Sovjetgevangenen die terugkeerden, werden onderworpen aan een screeningprocedure om onderscheid te maken tussen collaborateurs en spionnen en de echte soldaten die het front nodig had. Degenen die voor de vijand hadden gewerkt of zich om andere redenen dan militaire noodzaak hadden overgegeven, werden grondig onderzocht. Hoewel veel mannen in een ernstig beschadigde gezondheidstoestand terugkeerden en werden ondervraagd, werden ze niet allemaal naar de werkkampen gestuurd. Pas tijdens het Chroesjtsjov-regime kregen ze meer erkenning, en lange tijd leefden velen van hen in erbarmelijke omstandigheden met weinig respect.
De foto's die misleidend zijn.
Nog een waarschuwing voor wie zich in deze materie verdiept. Foto's van krijgsgevangenen uit de oorlog kunnen verkeerd worden geïnterpreteerd. Een groep die er goed gevoed en gezond uitziet op een opzettelijk geënsceneerde foto, zegt niets over de werkelijke omstandigheden. Het is een veelgebruikte tactiek van mensen die de omvang van de kampen willen bagatelliseren. Een foto legt slechts één moment vast, gekozen door iemand, terwijl sterftecijfers berekend op basis van gegevens over meerdere jaren een nauwkeuriger beeld geven.
Veelgestelde vragen
- Is Stalins zoon in Sachsenhausen door zelfmoord om het leven gekomen of is hij vermoord?
Het is onduidelijk. Hij stierf in april 1943 en de bewijzen wijzen zowel op zelfmoord als op een moord door kampbewakers. Geen enkele bron geeft uitsluitsel.
- Waar werd Yakov Dzhugashvili gevangengehouden voordat hij naar Sachsenhausen werd gebracht?
Hij werd aanvankelijk vastgehouden in een officierskamp in Hammelburg en daarna overgebracht naar Sonderlager A in Sachsenhausen, een afdeling die bestemd was voor belangrijke geallieerde krijgsgevangenen.
- Welk percentage van de Sovjetgevangenen stierf in Duitse gevangenschap?
De cijfers lopen uiteen; een veelgenoemd cijfer is 3,3 miljoen doden op 5,7 miljoen gevangenen, wat neerkomt op ongeveer 58 procent. Andere schattingen variëren van een derde tot twee derde, afhankelijk van de gebruikte methode.
- Hoeveel Duitse krijgsgevangenen stierven in Sovjetgevangenschap en wanneer werden ze vrijgelaten?
De gebruikelijke schatting ligt tussen de 33 en 35 procent, hoewel Sovjet-archieven spreken van ongeveer 15 procent. De meesten werden in 1946 vrijgelaten; minstens 20.000 werden in 1953 nog vastgehouden en de laatsten keerden in 1956 terug.
- Wie werden er samen met Yakov nog meer in Sachsenhausen gevangengehouden?
Molotovs neef en vier Britse en Ierse gevangenen zaten samen met hem vast in Sonderlager A. In het kamp bevonden zich ook figuren als Paul Reynaud, Francisco Largo Caballero, Stepan Bandera en de vrouw en kinderen van de kroonprins van Beieren.
