Het eerste echte probleem is dat er twee locaties zijn die Berlijn heten, en mensen halen ze vaak door elkaar. Otto Weidt Platz is een openbaar plein in de wijk Moabit, en de inwoners hebben er een grapje over gemaakt door het "Moabits kleiner BER" te noemen, een verwijzing naar de luchthaven, die berucht is vanwege de jarenlange vertraging. De klachten die mensen uiten zijn algemeen bekend: contracten werden gegund aan de laagste bieder, de planning was slordig en er waren geen echte sancties voor vertragingen. Het is een goede plek om een kopje koffie te drinken en wat lokale roddels uit te wisselen, maar het is niet waar de historische gebeurtenissen vond plaats.
De plek die je eigenlijk moet bezoeken is het Museum Blindenwerkstatt Otto Weidt, verscholen in de wijk Hackesche Höfe in Mitte. Let op de straatkunst naast de ingang. Bezoekers lopen er vaak aan voorbij, en dat is een teken dat je op de juiste plek bent. Controleer wel even de actuele openingstijden voordat je gaat, want kleine musea hier kunnen hun openingstijden wijzigen.
Wie was Otto Weidt?
Otto Weidt werd geboren in 1883 en runde een werkplaats waar borstels en bezems werden gemaakt. Dat klinkt nogal saai als je weet wie er werkte; vanaf 1941 bestond het personeel uit blinde en dove Joodse mensen, en zijn zorg voor hun veiligheid was zijn ware drijfveer.
Weidt was zelf bijna blind. De nazi-autoriteiten beschouwden hem als een Ariër, en die status liet hem met rust. Hij gebruikte het als dekmantel. Een man met een officiële functie, een fabriek die goederen produceerde die nuttig waren voor de oorlogsinspanning, en een reputatie als lastig maar betrouwbaar, is precies het soort persoon dat een bureaucraat liever niet ter verantwoording roept. Weidt begreep dit en dreef het tot het uiterste.
Wil je nog een belangrijke plek ontdekken die verbonden is met de Joodse geschiedenis van Berlijn? Lees dan onze blog over Nieuwe synagoge: wat is er overgebleven? om meer te weten te komen over de geschiedenis ervan en wat er vandaag de dag nog van over is.
De mazen in de wet die hij als wapen gebruikte
Het naziregime was wreed, maar het bevatte ook talrijke tegenstrijdigheden, en Weidt ondervond die tegenstrijdigheden aan den lijve. Sommige groepen Duitse Joden kregen uitstel van vervolging: met name degenen die getrouwd waren met niet-Joden, veteranen van het Duitse leger uit de Eerste Wereldoorlog en fabrieksarbeiders die nuttig werden geacht voor de oorlogseconomie. In 1945 bevonden zich nog ongeveer 8.000 Joden in Berlijn, waarvan een groot aantal ondergedoken was, en deze uitzonderingen verklaren gedeeltelijk hoe deze situatie kon ontstaan.
Weidt vulde de hiaten op met drie instrumenten:
- Vervalsde documenten. Documenten die zijn werknemers belangrijker, of minder Joods, deden lijken dan ze in werkelijkheid waren.
- Omkoping. Agenten die anders arrestaties zouden hebben verricht, werden betaald om elders onderzoek te doen.
- Schuilplaatsen. Een verborgen ruimte achter in zijn winkel bood mensen beschutting wanneer het gevaar dreigde.
Historici schrijven hem de redding van ongeveer 27 Joden in Berlijn toe dankzij deze actie. Dat aantal klinkt klein, totdat je je voorstelt dat elk van hen een gezicht, een gezin en een toekomst had. In een stad waar de meeste mensen ofwel meewerkten ofwel zwegen, was het een verbijsterende daad van verzet.
Waarom Berlijn het verhaal complexer en rijker maakt
Om de ernst van Weidts daden te beseffen, moet je weten hoe de Joodse samenleving in Berlijn eruitzag. In 1933 woonden er ongeveer 535.000 Joden in Duitsland, minder dan één procent van de totale bevolking. Ongeveer 80 procent van hen waren Duitse Joden die Duits spraken in plaats van Jiddisch en die slechts een zwakke band hadden met de formele religieuze gebruiken. Voor een buur waren ze niet meer dan buren. De overige 20 procent bestond uit Joden die uit het oosten waren gekomen en van wie velen zich in Berlijn hadden gevestigd.
This city has a deep Jewish intellectual heritage. Moses Mendelssohn, sometimes called the German Socrates, led the Haskalah, the Jewish Enlightenment, in eighteenth century Berlin. So when you walk through Mitte, you are wandelen door een buurt waar het Joodse leven ooit op een gewone, onopvallende manier floreerde, en juist daarom is de vernietiging ervan zo huiveringwekkend.
From 1933 to 1938, the Nazis took away the rights of people step door step. Approximately half of the Jewish population in Germany had already left the country before Kristallnacht in 1938, and those who could afford to do so left afterward. Around 160,000 German Jews were eventually killed as a result of the Holocaust. This gradual, steady pressure was the kind of thing Weidt fought every day.
De dag dat alles uit elkaar viel
Hoewel Weidts daden heldhaftig waren, garandeerden ze geen veiligheid. In februari 1943 doorzocht de Gestapo, als gevolg van de Fabrikaktion, de fabrieken in... Berlijn met uitzicht om de Joodse dwangarbeiders die er nog waren te arresteren. Weidt, die gewaarschuwd was, hield zijn winkel die dag gesloten; desondanks werden veel van zijn werknemers gedeporteerd.
Op 15 oktober 1943 arriveerde een groep van 74 Joden uit Berlijn in Auschwitz. Na een selectie werden 36 van hen in een gaskamer vermoord. De meesten van de mensen op het transport waren Duitse Joodse mannen en vrouwen die uit de werkplaats van Weidt waren gehaald. Dit is het centrale emotionele punt van het bezoek. Hoewel Weidt zich met alle macht verzette, wist de machinerie van de genocide toch zijn eigen terrein binnen te dringen. Echte gidsen bagatelliseren dit niet. In die tijd betekende verzet over het algemeen het redden van een aantal mensen, in plaats van te proberen iedereen te redden.
Na de oorlog
Weidt vertrok niet. Na 1945 richtte hij een weeshuis op voor de overlevenden van de concentratiekampen, en hij stierf in 1947 aan hartfalen. Op 7 september 1971 werd hij door Yad Vashem geëerd als Rechtvaardige onder de Volkeren, en het museum in Mitte bewaart de herinnering aan zijn werkplaats op de plek waar de gebeurtenissen plaatsvonden.
Wil je begrijpen hoe de nazi-vervolging in de loop der tijd is geïntensiveerd? Lees dan onze blog over Van discriminatie tot deportatie: hoe de nazi-vervolging in Berlijn escaleerde. voor een nadere blik op deze ontwikkeling.
Hoe u zonder haast een bezoek kunt brengen
Neem de tijd, zonder haast. De kamers zijn klein en het verhaal komt het hardst aan als je staat waar de arbeiders stonden. Enkele praktische tips:
- Lees je van tevoren in over Weidt, zodat de tentoonstellingen persoonlijk aanvoelen in plaats van abstract.
- Combineer het bezoek met een wandeling door de omliggende binnenplaatsen en straten van Mitte.
- Zorg daarna voor wat ruimte. Veel bezoekers merken dat ze eerst even rustig van een kopje koffie moeten genieten voordat ze iets anders gaan doen.
- Sla het Moabit-plein over, tenzij je per se het plaatselijke monument wilt zien en het gemopper van de buurt wilt aanhoren.
Was Weidt alleen?
Mensen vragen zich vaak af of Weidt uniek was, een soort Duitse Schindler. Hij was niet de enige redder, en het bredere verhaal omvat vele anderen in heel Europa. Irena Sendler, een Poolse vrouw, hielp duizenden kinderen uit het getto van Warschau te smokkelen en plaatste ze bij christelijke gezinnen. Ze noteerde hun echte identiteiten op een lijst en begroef die onder een boom in haar achtertuin. De Gestapo arresteerde en martelde haar, en ze heeft de namen van de kinderen nooit onthuld. Weidts verhaal hoort thuis naast dat van Sendler als bewijs dat gewone moed mogelijk was, zelfs onder angst, en dat individuen er niet automatisch voor kozen.
Veelgestelde vragen
- Hoe werden blinde mensen behandeld in nazi-Duitsland?
Het regime richtte zich op mensen met een handicap, maar de zaak van Weidt laat zien dat individuele omstandigheden een rol speelden. Hij was blind, maar werd als Ariër beschouwd en bleef ongemoeid. Hij gebruikte die positie om een werkplaats te runnen waar blinde en dove Joodse arbeiders werkten.
- Waar bevindt zich het Otto Weidt museum precies, en is dat hetzelfde als het Otto Weidt Platz?
Het zijn verschillende plekken. Het museum is het Museum Blindenwerkstatt Otto Weidt in Mitte, vlakbij de Hackesche Höfe, met straatkunst ernaast. De Otto Weidt Platz is een openbaar plein in Moabit dat door de inwoners gekscherend "Moabits kleiner BER" wordt genoemd vanwege bezwaren tegen de stadsplanning.
- Hoeveel mensen heeft Otto Weidt gered?
Hij wordt geroemd om het redden van ongeveer 27 Joden uit Berlijn, door gebruik te maken van mazen in de wet, omkoping, vervalste documenten en schuilplaatsen achter in zijn winkel.
- Wat is er in 1943 met de werknemers van Weidt gebeurd?
Tijdens de Fabrikaktion in februari 1943 werden veel werknemers gedeporteerd, hoewel Weidt zijn werkplaats die dag gesloten hield. Op 15 oktober 1943 bereikte een transport met 74 Joden Auschwitz, waarvan er 36 na selectie in een gaskamer werden vermoord. De meesten waren Duitse Joden die banden hadden met zijn werkplaats.
- Heeft Weidt enige erkenning gekregen?
Ja. Yad Vashem erkende hem op 7 september 1971 als Rechtvaardige onder de Volkeren. Hij was in 1947 overleden, nadat hij een weeshuis had opgericht voor overlevenden van concentratiekampen.
