Kun je je voorstellen dat je op een Koude straat in Berlijn in late February 1943, with your husband stuck inside a building which you can see but not go into? For ten years, your government has told you that to object is dangerous. Should you go back home and wait, or should you remain there?
Honderden vrouwen bleven. Die beslissing is de reden waarom het protest in de Rosenstraße ruim tachtig jaar later nog steeds onderwerp van discussie is, en waarom een simpele vraag centraal staat: wat bewijst het nu eigenlijk?
Wat is er precies gebeurd op Rosenstraße?
In de laatste dagen van februari 1943 pakte het regime Joden op die nog steeds in de oorlogsindustrie van Berlijn werkten. Deze actie werd bekend als de Fabrieksactie. De meesten werden snel gedeporteerd. Maar een groep van ongeveer 1800 Joodse mannen, van wie velen getrouwd waren met niet-Joodse vrouwen, werd afgezonderd en vastgehouden in een Joods gemeenschapsgebouw aan de Rosenstraße in Berlijn. centraal Berlijn.
Het nieuws verspreidde zich via de netwerken van echtgenotes, moeders en familieleden in de stad. Ze begonnen zich buiten te verzamelen, eerst in kleine groepjes en later in grotere menigten. Ze vroegen om nieuws en om de terugkeer van hun echtgenoten. Toen de politie hen van straat verdreef, keerden ze terug. De demonstratie duurde ongeveer een week en tegen het einde ervan waren de meeste mannen vrijgelaten.
Het gevaar moet worden benadrukt. Dit waren geen mensen die marcheerden in een vrije samenleving, maar gewone vrouwen die zich opstelden tegenover gewapende autoriteiten in een land waar afwijkende meningen als verraad werden beschouwd. Naar verluidt was dit de enige grootschalige openbare demonstratie van niet-Joodse Duitsers tegen de deportatie van de Joden tijdens het naziregime. De demonstratie was begonnen en werd in stand gehouden door de echtgenotes en familieleden van Joodse mannen en van degenen die door het regime als 'Mischlinge' werden bestempeld.
De bewering die te ver gaat
De meest voorkomende manier waarop dit verhaal online wordt verteld, is als bewijs dat elke Duitser op de hoogte was van de uitroeiing van de Joden. Dat is een begrijpelijke conclusie, maar wel een onjuiste.
Wat het protest laat zien, is beperkter en in sommige opzichten menselijker. Deze vrouwen wisten dat hun mannen werden weggevoerd. Ze begrepen dat deportatie scheiding betekende en waarschijnlijk nog erger. Ze hoefden geen volledig beeld van de vernietigingskampen te hebben om te weten dat ze hun families thuis wilden hebben.
Weten wat deportaties zijn, is niet hetzelfde als weten wat geïndustrialiseerde moord inhoudt. Victor Klemperer, die de oorlog in Dresden mede overleefde omdat hij getrouwd was met een niet-Joodse vrouw, bevond zich precies in deze grijze zone. Hij en andere Joden in gemengde huwelijken werden gedwongen in aangewezen huizen te wonen. Ze zagen buren gedeporteerd worden en nooit meer terugkeren. Ze begrepen dat er iets vreselijks aan de hand was. Maar zelfs voor mensen die zo dicht bij de gebeurtenissen stonden, was de volledige omvang moeilijk te bevatten, en het bombardement op Dresden in 1945 gaf Klemperer en zijn vrouw uiteindelijk de kans om naar het westen te vluchten.
Voor het grote publiek was de situatie nog onduidelijker. Berichten over massamoorden werden als louter geruchten verspreid en de regering had er een kant-en-klare term voor: Greuelpropaganda, oftewel gruwelpropaganda van de geallieerden. Het enkel herhalen van deze term kon al een misdaad zijn. De kampen waren ook toegankelijk voor inspecteurs van buitenaf, waaronder teams van het Rode Kruis, tijdens zorgvuldig georganiseerde bezoeken die bevredigende rapporten opleverden. Als je krant een internationale organisatie citeert die de omstandigheden in een kamp prijst en je buurman fluistert dat er miljoenen mensen worden vermoord, wie denk je dan dat je moet geloven? Veel mensen besloten niet te vragen. Dat is geen teken van onschuld, maar het betekent ook niet dat ze volledig op de hoogte waren.
Wil je ontdekken hoe Berlijn op een andere manier de vervolgden onder het naziregime herdenkt? Lees dan onze blog over... Stolpersteine: De kleine gedenktekens om meer te weten te komen over de kleine gedenktekens die overal in de stad te vinden zijn.
Waarom de publicatie belangrijk is en waarom erover gedebatteerd wordt.
Een tweede, onaangenaam punt is dat het regime wellicht van gedachten had kunnen veranderen. Aangezien aanhoudende publieke druk voldoende was geweest om de acties in de Rosenstraße terug te draaien, is het des te raadselachtiger dat zo weinig Duitsers druk uitoefenden toen het niet om hun eigen familieleden ging.
Daarom zeggen sommige mensen dat ze dit verhaal haten. Het laat zien dat verzet niet altijd zelfmoord betekende en dat onverschilligheid daarom voor velen een bewuste keuze was.
Historici verschillen van mening over de mate waarin het protest de vrijlating heeft bewerkstelligd. Sommigen geloven dat het regime onrust vreesde en daarom stilletjes toegaf. Anderen stellen dat veel van deze mannen wellicht nooit hetzelfde lot zouden hebben ondergaan als andere Joden en dat de autoriteiten verstoringen wilden voorkomen tijdens een moeilijke periode van de oorlog. Er wordt beweerd dat een klein aantal mannen naar Auschwitz werd gestuurd en vervolgens werd teruggehaald, wat aantoont hoe ad hoc en onvoorspelbaar de beslissingen waren. De meest voor de hand liggende conclusie is dat het protest en de vrijlating gelijktijdig plaatsvonden en dat het protest zeer waarschijnlijk een impact heeft gehad, maar de precieze bijdrage van elke factor blijft onderwerp van discussie.
Waarom vrouwen, en waarom dat van belang kan zijn geweest.
Vrijwel alle verslagen vermelden dat de demonstranten overwegend vrouwen waren. Niet-Joodse mannen kwamen niet in vergelijkbare aantallen bijeen voor hun Joodse echtgenotes.
Er bestaat een plausibele verklaring voor hoe dit zou kunnen hebben gewerkt. Mannen in een menigte zouden als een georganiseerde bedreiging kunnen zijn gezien en daarom met geweld zijn aangepakt. Een groep echtgenotes daarentegen zou als een lastpost kunnen zijn beschouwd, zo niet als een sympathieke kwestie voor een regering die graag beweerde Duitse gezinnen te beschermen. Vrouwen waren tot op zekere hoogte gemakkelijker te ontwijken van een schietpartij. Een vergelijkbare situatie deed zich decennia later voor in de Sovjet-Unie, waar de moeders van soldaten een van de meest effectieve protestgroepen werden, omdat de autoriteiten terughoudend waren om tegen hen op te treden.
Het is speculatie, en dat moet ook zo worden genoemd. Maar het helpt wel verklaren waarom verzet soms vormen aannam die op het eerste gezicht meer leken op persoonlijke loyaliteit binnen een gezin dan op politiek verzet.
Andere verhalen uit dezelfde schaduw
De vrouwen van de Rosenstraße waren niet de enigen die de grenzen van het systeem opzochten. Sommige families gebruikten documenten en tolken en bleven aandringen op hun verzoek. In het geval van een familie in Polen tijdens het interbellum en de oorlog huurde een tante van moederskant een Duitse tolk in en ging vervolgens naar het plaatselijke SS-hoofdkwartier met documenten die haar doop, huwelijk en politieke overtuigingen bewezen. Na een kort gesprek stemde een officier ermee in haar man vrij te laten, en hij kwam een week later terug, eruitziend als een levend skelet, maar hij overleefde de oorlog. De beslissingen om vrijlatingen te verlenen waren gebaseerd op het eigen oordeel van de autoriteiten, en de papierwinkel, de timing en geluk speelden allemaal een rol.
Het einde van de oorlog bracht niet altijd veiligheid met zich mee. In Tsjechoslowakije overleefde Milada Horáková haar gevangenschap door de nazi's, maar werd later, na de machtsovername door de communistische regering, berecht en geëxecuteerd. Door de chaos, het verlies van archieven, het gebruik van vervalste documenten en de trage communicatie tussen overheidsinstanties, slaagden sommige mensen erin op te gaan in het gewone leven, terwijl anderen minder geluk hadden.
Een foto van over de Atlantische Oceaan
Een ander beeld vaak gelegen naast de Rosenstraße Het verhaal toont een Joodse man en zijn vrouw die in 1936 op Ellis Island protesteren tegen zijn deportatie naar Duitsland. Het echtpaar wordt meestal geïdentificeerd als Otto Richter. Volgens het verslag bij de foto werd hij echter op eigen verzoek naar België gestuurd en is er na de Duitse inval in 1940 geen enkel spoor meer van hem te vinden.
Mensen die naar de foto kijken, zijn vaak verbaasd dat gewone burgers in Amerika het gevaar zo vroeg leken aan te voelen, vóór de Kristallnacht in 1938 en terwijl Berlijn de Olympische Spelen organiseerde en probeerde zijn imago te verbeteren. Het waarschijnlijke antwoord is dat veel Joden, binnen en buiten Duitsland, haat en wettelijke vervolging al lang herkenden voordat ze zich genocide konden voorstellen: de meesten verwachtten intimidatie, verdrijving of dwangarbeid. Het idee van systematische uitroeiing was voor de meesten onvoorstelbaar. Het regime deed er alles aan om het te verbergen, bijvoorbeeld door gedeporteerden te vertellen hun spullen in te pakken alsof ze werden hervestigd.
Wat kunnen we hieruit opmaken?
Rosenstraße is niet het verhaal van een heldhaftig volk en het toont ook niet aan dat er universele schuld bestaat; het is veeleer een verslag van wat een paar honderd mensen deden toen hun eigen families in gevaar waren, en hoe een hardvochtig regime reageerde toen de druk publiek, aanhoudend en persoonlijk was. De meest waardevolle interpretatie bevat meerdere waarheden tegelijk: sommige mensen kwamen in actie, velen niet, de meesten wisten minder dan we denken en meer dan ze hebben toegegeven, en het verhaal heeft twee kanten.
Wil je meer weten over de deportaties van de Joodse gemeenschap in Berlijn? Lees dan onze blog over Gleis 17 Berlijn: Het spoorwegmonument ter nagedachtenis aan de Joodse deportaties om de geschiedenis achter deze belangrijke gedenkplaats te begrijpen.
Veelgestelde vragen
- Bewees het protest in de Rosenstraße dat alle Duitsers van de Holocaust afwisten?
Integendeel, het bewijsmateriaal wijst erop dat de vrouwen wisten dat hun echtgenoten werden gedeporteerd en dat ze hun terugkeer wensten. Hoewel veel Duitsers iets ernstigs vermoedden, geloofden ze dat de geruchten door de vijand werden verspreid; aangezien het verspreiden ervan tot straf kon leiden, kozen de meesten ervoor om niet te veel vragen te stellen.
- Heeft het protest er daadwerkelijk voor gezorgd dat de mannen werden vrijgelaten?
De meeste van de ongeveer 1800 mannen die in Rosenstraße werden vastgehouden, werden na de week van demonstraties vrijgelaten. Historici discussiëren nog steeds over de vraag in hoeverre het protest hieraan heeft bijgedragen ten opzichte van andere factoren, en sommige mannen zouden naar verluidt eerst naar Auschwitz zijn gestuurd voordat ze werden teruggebracht.
- Waarom bestond het protest voornamelijk uit vrouwen?
De mannen die vastzaten waren Joodse echtgenoten en zonen, terwijl hun niet-Joodse vrouwen en familieleden vrij waren om samen te komen. Er wordt ook vaak gesuggereerd dat de autoriteiten minder snel dodelijk geweld tegen vrouwen gebruikten, hoewel dat eerder een interpretatie is dan een vastgelegde regel.
- Betekent dit dat de nazi's zich terugtrokken zodra mensen zich verzetten?
Niet altijd, aangezien er gevallen waren van vrijlatingen wanneer het regime dat nodig achtte, en sommige mensen erin slaagden hun vrijheid te verkrijgen door middel van documenten en volharding. Tegelijkertijd was de staat in staat tot extreem geweld, en de actie in de Rosenstraße was in feite ongebruikelijk omdat het een grootschalig openbaar protest betrof.
- Verbleven het echtpaar op de foto van Ellis Island uit 1936 in de Verenigde Staten?
Volgens de beschrijving die gewoonlijk bij de afbeelding hoort, werd de man, geïdentificeerd als Otto Richter, naar België gedeporteerd in plaats van naar Duitsland, en er bestaat geen enkel spoor van hem na de Duitse invasie van 1940. De meeste mensen gaan ervan uit dat hij het niet heeft overleefd.
