Martin Niemöller in Sachsenhausen: De predikant achter “Eerst kwamen ze”

Je hebt het gedicht waarschijnlijk wel eens gezien op een protestbord, in een museum of in een verhitte discussie. Weinig mensen weten wie het geschreven heeft, wat hij precies gedaan heeft of waarom historici zo van mening verschillen. De man achter die regels was geen heilige die het gevaar vroegtijdig inzag. Zijn verhaal is ongemakkelijker dan dat, maar ook waardevoller.

Wie was Martin Niemöller vóór de concentratiekampen?

Niemöller begon zijn volwassen leven als Duits marineofficier, die tijdens de Eerste Wereldoorlog onderscheidingen ontving en het commando voerde over een onderzeeër. Later werd hij lutherse predikant en had hij zeer conservatieve politieke en religieuze overtuigingen. Deze achtergrond is belangrijk omdat ze helpt verklaren hoe het gedicht wordt geïnterpreteerd.

Begin jaren dertig was hij niet de enige die waarschuwde voor Hitler. Volgens een verslag uit 1941 van zijn voormalige medegevangene Leo Stein beweerde Niemöller dat hij Hitler in 1932 had ontmoet als vertegenwoordiger van de Protestantse Kerk, hoewel een gedocumenteerde ontmoeting in januari 1934 plaatsvond. Stein meldde dat Niemöller zei dat Hitler hem op zijn erewoord had beloofd de Kerk te beschermen en geen wetten tegen haar in te voeren. Volgens hetzelfde verslag beweerde Niemöller dat Hitler hem had verzekerd dat er beperkingen voor Joden zouden zijn, maar geen getto's en geen pogroms.

Niemöller gaf later toe dat hij Hitlers verzekeringen geloofde, deels omdat hij de groeiende atheïstische beweging vreesde die hij associeerde met de sociaaldemocraten en communisten. In een artikel uit 1941 in een Joods tijdschrift meldde Leo Stein dat Niemöller had gehoopt dat Hitler een bondgenoot zou zijn tegen die beweging. Zijn woorden waren onomwonden: hij betreurde de fout en betaalde er de prijs voor.

Dit is het gedeelte dat de meeste citaatkaarten weglaten. De auteur van het gedicht was geen toeschouwer die neutraal bleef. Hij was een voorstander die het mis had.

De arrestatie die zijn verhaal veranderde.

Niemöller richtte de Noodliga van de Pastors op om Lutherse predikanten te beschermen tegen de druk van de politie. Deze groep vormde de basis voor de Belijdende Kerk, die een blijvend symbool werd van het Duitse kerkverzet. Hij was ook een van de leidende figuren achter de Barmen-synode, die de theologische basis voor die beweging legde.

De Gestapo arresteerde hem op 1 juli 1937. Een veel gedeeld bericht over hem bevat een typefout in de titel, waar 1935 staat, en de auteur corrigeerde dit later in de tekst: de arrestatie vond plaats in 1937.

Op 2 maart 1938 werd hij door een speciale rechtbank veroordeeld na een proces wegens activiteiten tegen de staat. Hij kreeg een boete van 2000 Reichsmark en een gevangenisstraf van zeven maanden. Omdat hij vóór het proces al langer vast had gezeten, beschouwde de rechtbank zijn gevangenisstraf als reeds uitgezeten.

Een tijdlang kon hij vrij rondlopen, maar toen werd hij opnieuw gearresteerd door de Gestapo. De meest aangevoerde reden is dat de straf te mild werd gevonden en dat de nazi-leiding een zwaardere straf wenste. Hij werd in wat het regime 'beschermende hechtenis' noemde geplaatst en zou pas na ongeveer zeven jaar weer vrijkomen.

Sachsenhausen en Dachau: wat de documenten zeggen

Van 1938 tot 1945 zat Niemöller gevangen in twee concentratiekampen, namelijk Sachsenhausen  voor Hij werd in juli 1941 overgebracht naar Dachau, waar hij tot 1945 verbleef. Als u zoekt op 'Niemöller Sachsenhausen', vindt u dit belangrijke feit. Hij zat daar gevangen als politieke gevangene van het regime, omdat hij predikant en voormalig marineofficier was die zich eerder had aangesloten bij de beweging die hem nu gevangen hield.

Eén detail uit zijn gevangenschap zegt veel over zijn karakter. In september 1939, na het begin van de oorlog, bood hij zich vrijwillig aan als commandant van een onderzeeër. Zijn aanbod werd afgewezen. Een man in een concentratiekamp bood aan te vechten voor het land dat hem gevangen hield. Datzelfde conservatieve nationalisme dat zijn vroege steun had gevormd, bleef intact, zelfs na zijn arrestatie.

Leo Stein, een voormalige celmaat die na zijn vrijlating uit Sachsenhausen naar Amerika vertrok, schreef later over Niemöller. Dat artikel is de bron van het citaat over Hitlers beloften. Het is een van de weinige ooggetuigenverslagen van hoe hij zijn eerdere steun verklaarde.

De laatste weken van de oorlog

Eind april 1945 werden Niemöller en ongeveer 140 hooggeplaatste gevangenen overgebracht naar de regio rond de Alpenvesting in het zuiden. Historici vermoeden dat de groep als gijzelaars bedoeld was voor overgaveonderhandelingen. De SS-bewakers zouden de opdracht hebben gekregen om iedereen te doden als de bevrijding door de Westerse geallieerden aanstaande zou zijn.

Dat gebeurde niet. In Zuid-Tirol namen reguliere Duitse troepen de gevangenen in bewaring. Eenheden van het Amerikaanse Zevende Leger bevrijdden uiteindelijk de hele groep. Niemöller overleefde het ternauwernood.

Het gedicht, en waarom niemand het eens is over de formulering ervan.

Een feit dat veel lezers verrast, is dat er geen enkele officiële versie van het gedicht bestaat. Jarenlang droeg Niemöller verschillende versies voor, en de volgorde van de namen en de genoemde groepen varieerde afhankelijk van het publiek. Sommige versies beginnen met communisten, andere met socialisten. Weer andere noemen sociaaldemocraten, zieken of joden. Een Franse versie die circuleerde ten tijde van een verkiezing noemt de communisten, de sociaaldemocraten en de vakbondslieden, en eindigt met "niemand meer om te protesteren".

In de Verenigde Staten beginnen herdenkingsteksten doorgaans met socialisten, en een vaak aangevoerde reden hiervoor is dat het Amerikaanse publiek het ongemakkelijk vond om communisten als eerste te noemen. Of dat nu de ware verklaring is of niet, het verschil bestaat wel degelijk, en daarom kunnen twee mensen "het gedicht" citeren en verschillende regels eruit halen.

Een toespraak die Niemöller in 1946 hield, laat de gedachtegang achter het gedicht duidelijker zien dan de verzen zelf. Hij zei dat de eersten die in de kampen werden opgesloten communisten waren, en dat mensen zoals hij daar niets om gaven omdat ze hen als vijanden van christenen beschouwden. Vervolgens beschreef hij hoe het regime ongeneeslijk zieken weghaalde, en hoe een zelfbenoemde christen zei dat dat misschien wel terecht was. Hij vroeg zich af wat er zou zijn gebeurd als 14.000 protestantse predikanten en hun gemeenten in 1933 of 1934 tot de dood toe de waarheid hadden verdedigd. Hij ontsloeg zichzelf niet. Hij betuigde zijn spijt.

Was hij antisemitisch? Het eerlijke antwoord.

Dit is de vraag die mensen het vaakst stellen als zijn naam ter sprake komt, en een eerlijk antwoord heeft twee kanten.

Ja, Niemöller had antisemitische opvattingen, ook in de periode dat hij de nazi's steunde. Zijn eigen herinnering aan het feit dat hij het eens was met de opvatting dat Joden geen overheidsfuncties moesten bekleden, laat zien hoe gangbaar dergelijke opvattingen in zijn omgeving waren.

Het latere verslag is ook belangrijk, omdat hem in 1947 naar verluidt de erkenning als nazi-slachtoffer werd geweigerd, en critici destijds zijn eerdere steun en zijn houding ten opzichte van Joden aanvielen. Hij heeft zijn eigen schuld nooit ontkend.Hij had een rol gespeeld bij het opstellen van de Schuldverklaring van Stuttgart, waarin werd erkend dat de Duitse protestantse kerken onvoldoende weerstand hadden geboden. In een brief die hij in 1959 schreef aan Alfred Wiener, een Joodse onderzoeker van nazimisdaden, verklaarde hij dat de gevangenschap een keerpunt in zijn leven was geweest. Voor wie geïnteresseerd is in hoe Duitsland zijn naziverleden verwerkte, Privé historische rondleidingen door Berlijn kan een bredere context bieden over de nazi-vervolging, het verzet en de verantwoordingsplicht na de oorlog.

Een lezer omschreef hem treffend als een figuur in twee bedrijven. Hij begon slecht, en bracht de rest van zijn leven door met het openlijk verwerken daarvan.

Wat hij na 1945 deed.

His postwar path surprised people. He served as president of the Protestant Church in Hesse and Nassau from 1947 to 1964. After meeting the chemist Otto Hahn in the 1950s, he became a committed pacifist and campaigner for nuclear disarmament. He faced Juridisch controversy over unflattering remarks about the military. His visit to Ho Chi Minh during the Vietnam War caused an uproar, and he took part in protests against that war and against the NATO Double Track Decision. In 1961, he was elected as one of six co-presidents of the World Council of Churches, serving in that role until 1968. He also received the Lenin Peace Prize in 1966.

Hij overleed op 6 maart 1984 in Wiesbaden, op 92-jarige leeftijd. Wanneer bezoekers het voormalige concentratiekamp Dachau bezochten, begroette hij hen, vertelde hij over zijn tijd daar en deelde hij exemplaren van zijn gedicht uit. Hij benadrukte dat zijn lijden minder belangrijk was dan de les die hij ervan had geleerd: opkomen voor anderen.

Hoe was het leven voor de zoon van een van de machtigste leiders uit de geschiedenis in een nazi-concentratiekamp? Lees verder Yakov Dzhugashvili in Sachsenhausen: Wat is er met Stalins zoon gebeurd? om het verhaal van Stalins oudste zoon en de omstandigheden van zijn gevangenschap te ontdekken.

Waarom er steeds weer over dit gedicht gediscussieerd wordt

Bijna iedereen die dit gedicht citeert, gelooft dat het over hen gaat. eigen kantHet gedicht wordt vaak geïnterpreteerd als een waarschuwing tegen vervolging die van toepassing kan zijn op mensen in verschillende posities. Mensen aan de tegenovergestelde uiteinden van het politieke spectrum citeren het soms tegen elkaar, maar een te brede interpretatie kan de historische betekenis ervan verzwakken. De kernboodschap blijft geworteld in de nazi-vervolging van specifieke groepen en de gevaren van zwijgen wanneer anderen het doelwit zijn.

De meest voor de hand liggende interpretatie is wellicht de meest ongemakkelijke, aangezien het gedicht eerder een bekentenis is dan een beschuldiging aan het adres van anderen. Niemöller beschrijft zijn eigen stilte, dus het lezen ervan als een wapen tegen tegenstanders miskent die essentie.

Veelgestelde vragen

1. Heeft Martin Niemöller de nazi's aanvankelijk echt gesteund?

Ja. Hij had aanvankelijk zijn steun aan de beweging betuigd, deels uit angst voor de invloed van atheïsten en communisten, en hij verklaarde dat Hitler hem bescherming voor de Kerk had beloofd. Later noemde hij dit echter een vergissing waar hij diep spijt van had.

2. In welke kampen werd Niemöller vastgehouden, en hoe lang?

Van 1938 tot 1945 werd hij in Sachsenhausen en Dachau onder bescherming gehouden, nadat de Gestapo hem direct na zijn veroordeling in maart 1938 opnieuw had gearresteerd.

3. Begint het gedicht met communisten of socialisten?

Het verschilt per versie. Niemöller heeft het door de jaren heen in verschillende vormen uitgedrukt, en gedenkteksten hebben doorgaans verschillende openingsverklaringen. Geen enkele tekst wordt als definitief beschouwd.

4. Was Niemöller antisemitisch?

Hij koesterde antisemitische opvattingen, ook toen hij het regime aanvankelijk steunde. Na de oorlog erkende hij zijn schuld, werkte hij mee aan het opstellen van de Schuldverklaring van Stuttgart en verklaarde hij in 1959 dat zijn gevangenschap zijn standpunt had veranderd.

5. Waarom wordt er vandaag de dag nog steeds gediscussieerd over het gebruik van dit gedicht?

Omdat mensen uit het hele politieke spectrum het citaat hebben aangehaald en het elk voor hun eigen zaak hebben toegepast. Critici zeggen dat het daardoor inhoudsloos aanvoelt, terwijl anderen betogen dat het juist het meest relevant is wanneer het wordt gelezen als een waarschuwing tegen zwijgen in het licht van vervolging.