Meest bezoekers van Sachsenhausen Loop door de hoofdingang, fotografeer de ijzeren letters, loop rond het driehoekige appelterrein en vertrek in de overtuiging dat je het kamp hebt gezien. Dat is niet zo. Weg van het hoofdterrein, bij het kanaal in de buurt van Oranienburg, ligt de plek die de gevangenen het meest vreesden: de Klinkerwerk, de steenfabriek van het kamp.
Deze gids legt uit wat het Klinkerwerk was, waarom een opdracht daar voelde als een doodvonnis en hoe je de locatie met respect kunt bezoeken.
Waarom het Klinkerwerk is ontstaan
The Klinkerwerk grew out of Nazi building ambitions. Hitler’s plans for a remodeled Berlin, which Albert Speer was to carry out, demanded enormous quantities of brick, stone and cement. In April 1938, the SS founded its own company to supply them, the Deutsche Erd- und Steinwerke GmbH (DEST). The brickworks was set up that summer as a showpiece enterprise with modern tunnel kilns and dry-pressing plants. Prisoners began building the brickworks that August, and it was equipped with modern technology. The aim was to make the SS a major supplier of building materials while using concentration camp prisoners as a labor force that cost almost nothing.
Locatie: Buiten het hoofdkamp
De steenfabriek lag ver buiten het belangrijkste gevangenenkamp. Gevangenen kregen in augustus 1938 de opdracht om de fabriek te bouwen, vlakbij een sluis net ten noorden van Lehnitz, in de buurt van Oranienburg. De fabriek lag aan het kanaal omdat de stenen bedoeld waren om Reis per boot naar BerlijnHet monument daar toont nog steeds het havenbekken en de kade waar vroeger kranen bakstenen op schepen laadden. De klei kwam uit een groeve in het nabijgelegen Zehlendorf.
Baksteenproductie en de connectie met Berlijn
The Klinkerwerk was supposed to be the largest clinker brickworks in the world, with its output intended for the great buildings planned for Berlin. In reality, the project failed. Even though it had modern equipment, the prisoners were forced to use primitive tools and worked under inhuman conditions, and the SS soon realized that the plant was a failure of planning. It never lived up to the vision of those who set it up. What it did manage to produce, however, was death.
Welke gevangenen werden daarheen gestuurd?
At first the workforce came daily from the main camp. Hundreds of prisoners marched each day to the wooded site to build the huge workshop halls, lay out the docks and put up the factory buildings and housing. Later, the SS drove up to 2,000 prisoners a day to the site.
Political prisoners, Jewish prisoners, and men persecuted as “asocial” all worked under SS control. Gay men, marked with the pink triangle, were often placed in punishment commandos with harsher conditions. This included the Klinkerwerk, where in 1942 they became the target of a mass-murder operation (see the timeline below).
De strafcompagnieën en de "doodseenheid"
Assignment to the Klinkerwerk outside detail was feared as a punishment and even a death sentence. The memorial describes the penal commando as one of the Meest terrible places where people were destroyed by other people, and historians call the site the killing ground of Sachsenhausen. At a Soviet military tribunal in 1947, the former commander of the penal company testified that in summer 1942 between 12 and 15 of its 70 to 80 men died every day.
The SS used cover terms for this violence. Driving prisoners to exhaustion was called “Sport treiben” (doing sport), and the penal unit was officially a “Sonderkommando” (special detail). Whenever you come across the term ‘work detail’ in the records, remember the language was meant to hide its true meaning.
Arbeidsomstandigheden en de reden waarom de sterfte zo hoog was
De sterfgevallen in de Klinkerwerk hadden verschillende oorzaken die elkaar versterkten:
- Uitputtend werk met primitieve werktuigen. Het graven, sjouwen en laden ging in een tempo door dat de lichamen van de gevangenen niet aankonden.
- Honger en uitputting. Veel gevangenen stierven aan ondervoeding en uitputting.
- Opzettelijk geweld. Bewakers sloegen en vermoordden gevangenen, ensceneerden "ongelukken" en schoten gevangenen dood vanwege vermeende ontsnappingspogingen.
Thousands of prisoners were forced to work at the site. Het exacte aantal gevangenen en doden is onbekend.
Overige vormen van dwangarbeid op de locatie
De baksteenproductie was niet het enige werk. De haven van de Klinkerwerk maakte het tot een knooppunt voor de overslag van materialen. Vanaf 1942 demonteerde het zogenaamde Speer-detachement geborgen materiaal zoals kabels en mijnen uit bezette landen en laadde teruggevonden edelmetalen van militair belang op schepen. site ook direct served the war economy. In 1942 and 1943, the brickworks was partly converted to arms production, and from 1943 prisoners there produced grenades.
Hoe de Klinkerwerk-industrie zich tijdens de oorlog ontwikkelde
- 1938: De bouw begint. Dagelijks marcheren gevangenen vanuit het hoofdkamp naar buiten om de werken en de haven te bouwen.
- 1941: In April, with the barracks finished, Het Klinkerwerk wordt een onafhankelijk deelkamp van Sachsenhausen met een eigen bestuur. Gevangenen worden ondergebracht in barakken op het terrein.
- 1942: In the summer, the SS carried out a targeted killing operation against gay men at the subcamp. The figures differ door source. The Sachsenhausen Memorial records more than 100 prisoners with the pink triangle dead between June and September 1942, through abuse, staged accidents, or shootings during alleged escape attempts. The Sachsenhausen Memorial, Brandenburg state government, and LSVD cite approximately 200 victims of the 1942 killing operation.
- 1942 tot 1943: De werkzaamheden verschuiven gedeeltelijk naar de wapenproductie.
Wil je ontdekken hoe de dwangarbeid in Sachsenhausen de Duitse industrie ten goede kwam? Lees dan verder. Hoe Duitse bedrijven profiteerden van de dwangarbeid van gevangenen in Sachsenhausen om te leren hoe bedrijven gevangenen als dwangarbeiders inzetten.
Het einde van de oorlog
On 10 April 1945, an Allied bombing raid almost completely destroyed the Klinkerwerk subcamp and killed numerous prisoners. The SS then dissolved the subcamp and moved the prisoners back to the main camp. The main camp itself was evacuated on forced marches days later and liberated door Soviet and Polish troops on 22 April. The brickworks site remains a burial ground, with victims’ remains still present in the soil and adjacent canal.
Wat u vandaag kunt zien
The Klinkerwerk is not a polished museum, and that is part of how it should be understood. The site now has an accessible open-air exhibition near the Lehnitz lock. An open-air exhibition covering about 700 square metres opened in December 2011. Check the memorial’s website for current access information before you go. Expect:
- Ruïnes en contouren. Het grootste deel van de fabriek werd in 1945 verwoest, dus je ziet er verweerde resten en de indeling van het terrein in plaats van intacte gebouwen.
- Information boards and a model. The exhibition includes a 2 x 3 metre concrete relief, at a scale of 1:750, showing the largely destroyed works.
- Het havenmonument. Dörte Eggert-Heerdegen and Kamel Louafi designed a memorial inaugurated on 20 April 2015 at the old quay. Its Corten steel walls rise from the far side of the quay wall, as if from the water.
- Een begraafplaats. Treat the whole site as a grave.
You can reach it from Berlin door train to Oranienburg, then door bus, bike or on foot toward the Lehnitz lock on the B273. Allow time, since Meest visitors spend far less here than at the main memorial. Cycling and pushing bicycles are prohibited within the Sachsenhausen Memorial grounds, so leave your bike at the designated stands when visiting the main memorial. Allow time, since Meest visitors spend far less here than at the main memorial.
De vraag die elke bezoeker stelt
Als je er lang genoeg blijft, zal iemand zich afvragen hoe gewone mensen dit hebben kunnen doen. Historici spreken van ontmenselijking, de geleidelijke vernedering en het gebruik van bureaucratische taal die de moord verhulde onder administratieve frasen. De Klinkerwerk is een voorbeeld van een economie van wreedheid, gecontroleerd door klerken, ingenieurs en beheerders die mensen als grondstof beschouwden.
Veelgestelde vragen
- Was de dwangarbeid in de kampen productief, of slechts een straf?
Hetzelfde gold: de steenfabriek was bedoeld om te voldoen aan de eisen van de bouwprogramma's van het regime, maar het verhogen van de productie was nooit het enige doel. Sterker nog, het werk werd vaak georganiseerd met als doel de gevangenen uit te putten en te doden, waardoor productiviteit en wreedheid onderdeel waren van hetzelfde systeem.
- Waarom werd het klinkerwerk meer gevreesd dan andere werkzaamheden?
De omstandigheden waren zwaarder, het toezicht brutaler en de tijd om te overleven korter. Gevangenen wisten dat een gevangenisstraf daar wellicht niet te overleven was.
- Maakt het Klinkerwerk deel uit van het hoofdmonument van Sachsenhausen?
Het is een aparte locatie buiten het hoofdkamp, die deel uitmaakt van het herdenkingslandschap. Plan een bezoek hiervoor.
- Werd de Klinkerwerk voor iets anders gebruikt dan de productie van bakstenen?
Ja. Vanaf 1942 werd het gebruikt voor het demonteren en verschepen van geroofd materiaal, en het werd gedeeltelijk omgebouwd voor wapenproductie.
- Wie was het doelwit van de aanslag op de Klinkerwerk in 1942?
Gay men were deliberately placed there and murdered in large numbers that summer, with estimates ranging from more than 100 to about 200 or more, an episode now commemorated annually.
