Iedereen die op de Oranienburger Straße staat en naar die gouden koepel kijkt, stelt zich natuurlijk dezelfde vraag: hoe heeft dit gebouw nazi-Duitsland en de bombardementen overleefd? De gangbare verklaring is dat het simpelweg te mooi was om te vernietigen. Hoewel dit een prettig verhaal is, klopt het slechts gedeeltelijk. Het ware antwoord is verrassender, menselijker en verandert je kijk op het gebouw tijdens een bezoek.
De korte versie van wat er gebeurde
De Nieuwe Synagoge in Berlijn Mitte bleef niet gespaard. Ze werd aangevallen tijdens de Kristallnacht in november 1938, en wat haar die nacht redde, was een agent die de brandstichter tegenhield voordat het vuur zich kon verspreiden. Achteraf werd de politie berispt voor het redden van de synagoge. De gemeente herstelde de schade snel. Vervolgens deden de bombardementen van 1943 wat de brandstichting niet had gekund, en de grote zaal werd grotendeels verwoest.
Alleen de beter bewaarde voorste helft van het gebouw heeft de oorlog overleefd. Na de oorlog werd de verwoeste Grote Zaal afgebroken en nooit herbouwd. Daarom is het gebouw dat je vandaag ziet zoveel korter dan je zou verwachten voor zo'n gebouw. grote entreeHet verloren gedeelte is nu een open plein. Als de verhoudingen iets afwijken, interpreteert u het gebouw correct. U kijkt naar een fragment, en een opzettelijk eerlijk fragment.
Het voorste gedeelte, dat een solide structuur had, werd tussen 1988 en 1993 gerestaureerd, en de koepel die u bewondert is nieuw. Het juiste antwoord op de vraag 'wat is er overgebleven' is dan ook dat alleen de gevel, de herinnering en de vastberadenheid om niet anders te doen alsof overgebleven zijn.
Wil je meer weten over hoe Berlijn zijn Joodse gemeenschap herdenkt? Lees dan onze blog over Stolpersteine: De kleine gedenktekens om de kleine gedenktekens te ontdekken die overal in de stad te vinden zijn.
Waarom de straatkant mensen nog steeds tegenhoudt
Berlijners die het gebouw waarderen, zeggen over het algemeen hetzelfde over de stijl. Moorse architectuur bewijst dat je niet per se aan traditie hoeft vast te houden om schoonheid te creëren, zolang je maar respect hebt voor vakmanschap en de context. De tegelpatronen, de hoefijzerdetails en de vergulde koepel zorgen ervoor dat het gebouw uniek is in de straat.
Hier volgt een eenvoudig en praktisch advies: breng het grootste deel van uw tijd buiten door. De buitenkant, de voorgevel, is wat er nog van over is en is werkelijk indrukwekkend. Loop terug naar de overkant van de weg voor een uitzicht op de koepel en ga dan dichterbij om de details te bekijken. Het vroege ochtendlicht staat het gebouw prachtig en u zult de stoep voor uzelf hebben, met minder toeristengroepen.
Wat je kunt verwachten als je naar binnen gaat
Stel je verwachtingen hier bij, want dit is waar bezoekers teleurgesteld raken. Afgezien van de ruimtes die een religieuze of representatieve functie hadden, is het interieur tamelijk onopvallend. De gebedsruimte is verdwenen. Je loopt door het overgebleven voorste gedeelte, niet door de enorme gebedsruimte die er ooit achter stond.
Het gebied achter het gebouw lijkt meer op een achtertuin dan op een tuin, en je kunt er niet zomaar binnenlopen. Je moet langs de controlepost bij de ingang en een geldige reden hebben om naar binnen te gaan. De beveiliging bij Joodse locaties in Berlijn is echt en permanent, en maakt deel uit van de lokale realiteit, het is geen teken dat er iets mis is. Neem een identiteitsbewijs met foto mee, kom ruim op tijd en wees beleefd en geduldig met de agenten. Verwacht niet dat je er ongemerkt doorheen kunt lopen.
Een klein praktisch voordeel: iets verderop in de straat, rechts van de synagoge, bevindt zich een fantastisch Mexicaans restaurant; na zoveel geschiedenis te hebben gezien, is een eenvoudige maaltijd op een steenworp afstand een aangename afwisseling.
De synagoge die je niet kunt bezoeken: Fasanenstraße
Om te begrijpen waarom de Nieuwe Synagoge belangrijk is, moet je iets weten over haar liberale tegenhanger in Charlottenburg. De synagoge aan de Fasanenstraße werd geopend op 26 augustus 1912 en was de belangrijkste synagoge van de meer liberale Joodse gemeenschap in Berlijn. Ze brandde af op 9 november 1938 en werd uiteindelijk verwoest tijdens het bombardement van 1943.
Dit is de belangrijkste les van de Joodse architectuur in Berlijn. Bezoekers gaan er vaak van uit dat één grote synagoge de hele gemeenschap vertegenwoordigde. In werkelijkheid had Berlijn verschillende Joodse gemeenschappen met verschillende tradities, elk met hun eigen gebouwen, en veel daarvan zijn verdwenen. De Nieuwe Synagoge heeft het regime overleefd in die zin dat een deel ervan bewaard is gebleven. De Fasanenstraße niet.
Even een korte opmerking over taal, want je zult dit in Berlijn horen. De oude term Reichskristallnacht wordt tegenwoordig grotendeels vermeden en veel inwoners geven de voorkeur aan Pogromnacht. Ze zeggen dat kristallen geassocieerd worden met iets helders en positiefs, en wat er gebeurde was allesbehalve dat. Door Pogromnacht te gebruiken, kom je geïnformeerd en respectvol over.
Andere overlevenden, en waarom sommige gebouwen bewaard zijn gebleven
De synagoge heeft de brand niet overleefd vanwege haar schoonheid of moed. Een Berlijner herinnert zich een eenvoudige maar aangename bakstenen synagoge vlakbij de plek waar hij opgroeide. Het gebouw werd niet bewaard om praktische redenen, omdat het binnen een stadsblok stond en een brand zich naar de aangrenzende huizen zou hebben verspreid. Dit is een schrijnende herinnering dat sommige gebouwen in 1938 de brand overleefden dankzij hun buren in plaats van hun eigen verdiensten.
Als je je er verder in wilt verdiepen, heeft de Joodse kunstenares Andrea Strongwater jarenlang de verdwenen synagogen van Europa geschilderd en onderzoek gedaan naar de gemeenschappen eromheen. Haar werk is een ontroerende aanvulling op een bezoek. De Grote Synagoge van Warschau is een andere naam die steeds weer opduikt wanneer mensen praten over de vele Europese synagogen die in de jaren 30 en 40 verloren zijn gegaan.
Als je een dienst wilt bijwonen en niet alleen een gebouw wilt bekijken, dan is dit een goede optie.
Veel mensen aankomst in Berlijn Ze willen meer dan alleen een foto. Ze willen ergens bij horen, vooral tijdens de feestdagen, en dat is waar nieuwkomers het het moeilijkst mee hebben.
De frustrerende waarheid is dat de toegang enorm verschilt. Een nieuwkomer uit de Verenigde Staten die in Charlottenburg woont, probeerde twee jaar achter elkaar de diensten tijdens de Hoge Feestdagen bij te wonen, met name in de synagoge aan de Pestalozzistraße. Vooraf aanmelden was verplicht. Het e-mailadres op de website reageerde pas de dag voor Rosj Hasjana met de mededeling dat er geen plaats meer was. Het jaar daarop, na drie weken van tevoren te hebben gemaild, werden ze doorverwezen naar twee andere e-mailadressen en twee telefoonnummers. Niemand nam op. Vergeleken met hun ervaringen in Londen, Praag en Boedapest voelde het ongewoon gesloten aan.
Wat volgens de lokale bevolking daadwerkelijk werkt:
Probeer meerdere synagogen. Sommige Berlijnse gemeenten zijn tijdens de Hoge Feestdagen merkbaar toegankelijker dan andere, dus het kan nodig zijn om verder te zoeken. De website van de Joodse Gemeenschap van Berlijn, jg-berlin.org, bevat een uitgebreide lijst met diensten en contactgegevens van de verschillende synagogen.
Het is wellicht een goed idee om persoonlijk langs te gaan; een niet-Joodse inwoner van Berlijn die bekend is met de moskeecultuur legde uit dat verschillende religieuze gemeenschappen overspoeld worden met e-mail- en telefoonvragen, en dat een persoonlijk gesprek meestal sneller resultaat oplevert. Vanwege veiligheidscontroles is dit echter op sommige plaatsen makkelijker dan op andere, dus beschouw het als een mogelijkheid en niet als een garantie.
Voor Engelstalige diensten kunt u het beste contact opnemen met de internationale gemeenschap. Als u op zoek bent naar een dienst in het Engels, is er mogelijk geen vaste dienst. Lokale bewoners raden aan contact op te nemen met Chabad en Hillel, aangezien Hillel-studenten waarschijnlijk meer weten. Chabad Berlijn is erg internationaal en heeft zelfs Engelstalige gebedenboeken (siddurim), hoewel de dienst zelf waarschijnlijk niet in het Engels is. Als u zich op uw gemak voelt in het Spaans of Portugees, is er ook een groep met diensten die voornamelijk in het Spaans en Hebreeuws worden gehouden, met af en toe een Engelstalige. Deze groep komt echter niet samen in een vaste synagoge.
Geïnteresseerd in verhalen over alledaags verzet tijdens het nazitijdperk? Lees dan onze blog over... Otto Weidts werkplaats voor blinden: een verhaal over verzet in Joods Berlijn om meer te weten te komen over een van de opmerkelijke verhalen over moed in Berlijn.
Een opmerking over veiligheid en context.
Je ziet politie en barricades bij Joodse monumenten, en er zijn inderdaad nieuwsberichten over aanvallen op Joodse gebouwen. Een Joodse inwoner van Berlijn wijst erop dat er tientallen keren per jaar aanvallen plaatsvinden op Joodse gebouwen en begraafplaatsen. Hoewel er pijnlijke oplevingen zijn geweest, zijn antisemitische ideeën en geweld in het algemeen in Duitsland afgenomen. Beschouw veiligheid als normaal en laat je niet beïnvloeden door de vooroordelen van vreemden over de stad.
De verlaten kant van het verhaal
Op sommige plekken in Europa zijn Joodse locaties onbewoond, en foto's van een verlaten synagoge roepen steeds dezelfde vraag op: zal er ooit weer leven en gemeenschap naar deze plek terugkeren? Deze vraag vormt de emotionele kern van een bezoek aan de Nieuwe Synagoge. Het gebouw is deels een overblijfsel uit het verleden en deels een monument, maar het is ook een actuele locatie met beveiligingscontroles, gerestaureerde tegels en een open plein waar vroeger een grote zaal stond.
Veelgestelde vragen
- Waarom werd de Nieuwe Synagoge in Berlijn niet verwoest?
Tijdens de Kristallnacht werd het gebouw aangevallen en beschadigd, maar een officier verhinderde dat de brandstichter het vuur verder verspreidde. De kerkgemeenschap voerde de restauratie uit, waarna het in 1943 werd gebombardeerd en grotendeels werd verwoest. Na de oorlog werd alleen de beter bewaarde voorste helft gerestaureerd.
- Is de koepel origineel, en hoeveel van het gebouw is gereconstrueerd?
De koepel is nieuw en veel van wat u ziet is reconstructie. De structureel intacte voorgevel werd tussen 1988 en 1993 gerestaureerd. De gebedsruimte bestaat niet meer en de ruïnes van de Grote Zaal werden gesloopt, waardoor een open plein ontstond.
- Mag ik de binnenplaats achter het gebouw betreden?
Niet zomaar. Het gebied erachter lijkt meer op een achtertuin, en je kunt er alleen komen door met een geldige reden de controlepost bij de ingang te passeren.
- Waar kan ik een synagoge vinden waar diensten in het Engels worden gehouden?
Lokale bewoners raden aan om eerst contact op te nemen met Chabad en Hillel. Chabad Berlijn is erg internationaal georiënteerd en heeft Engelstalige gebedenboeken (siddurim), hoewel de dienst zelf mogelijk niet in het Engels is. Op de website van de Joodse gemeenschap van Berlijn staan diensten en contactgegevens van andere synagogen vermeld.
- Hoe krijg ik als nieuwkomer toegang tot een Berlijnse synagoge voor de Hoge Feestdagen?
Schrijf je zo vroeg mogelijk in, probeer meerdere synagogen in plaats van slechts één, gebruik de contactlijst op jg-berlin.org en overweeg om persoonlijk navraag te doen als e-mails en telefoontjes onbeantwoord blijven.
